X
تبلیغات
سلطان صبر مادر ـ 3229 روز دفاع - پدافند غيرعامل

قال رسول الله(ص):

المومن اذا مات و ترک ورقة واحدةً علیها علم تکون تلک الورقة یوم القیامت ستراً فیما بینه و بین النار و اعطاه الله تبارک و تعالی بکلّ حرف مکتوبٍ علیها مدینة اوسعُ من الدنیا سبع مرّات و ما  من مومنٍ یقعد ساعة عند العالم الّا ناداه ربّه عزّوجل جلستُ الی حبیبی و عزّتی وجلالی لاسکنتک الجنّة معه و لا ابالی

 مومن چون بمیرد و یک ورقه که در آن علمی نوشته شده باشد به جا گذارد همان ورقه در روز قیامت میان او و آتش پرده خواهد بود و خداوند به عوض هر حرفی که بر ان نوشته شهری به او میبخشد که هفت بار از دنیا وسیعتر باشد و هیچ مومنی نیست که ساعتی در حضور عالمی بنشیند جز آنکه پروردگار به او ندا کند که :در نزد محبوب من نشسته ای به عزت و جلالم سوگند که حتما تو را با او در بهشت جا دهد و باکی ندارم
(امالی صدوق ص37) 
                                                                                        

لطفا براي مشاهده بهتر وبلاگ از مروگر موزيلا استفاده فرماييد

 مطالب در قسمت آرشیو موضوعی به شکل دسته بندی شده قابل

استفاده است لطفا برای بهره مندی بهتر از مطالب به آرشیو موضوعی

 مراجعه نمایید

+ نوشته شده در جمعه 15 فروردین1393ساعت 12:24 توسط ب. ش |

صلوات بر محمد و آل محمد

 


•    جنگ های نسل اول:
شامل جنگ های دوره تاریخی از پیدایش بشر تا اختراع سلاح های گرم و متکی بر سلاح های سرد می شود.

•    جنگ های نسل دوم:
شامل جنگ های دوره تاریخی اختراع و بکارگیری سلاح های گرم تا زمان ورود ماشین به عرصه نبرد می گردد.

•    جنگ های نسل سوم:
یا جنگ های مکانیزه.با اختراع و بکارگیری ماشین های جنگی و توسعه عرصه نبرد به هوا و زیر دریا شروع و تا دوره معاصر ادامه داشته است. تهاجم ارتش بعثی عراق و دوره هشت ساله دفاع مقدس یکی از مهمترین تجارب جنگی بشر در این دوره می باشد.

مشخصه های جنگ های نسل سوم:
1-    تاکید طرفین بر جنگ سخت  ( حجم انبوه و گسترده درگیریهای فیزیکی بین طرفین ).
2-    اصرار بر کسب برتریهای تاکتیکی.
3-    تاکید بر انهدام واحدها و یگامهای دفاعی.
4-    بکارگیری حجم انبوه مهمات و سلاحهای معمولی و غیر دقیق.
5-    تکیه بسیار زیاد بر نبرد زمینی و محدودیت در هوا و عدم بهره مندی از فضا در نبرد.
6-    تکیه بر حجم انبوه نیروی انسانی.
7-    دشواریهای مدیریت صحنه نبرد و پشتیبانی ها.
8-    گستردگی خسارت و تلفات وارده به غیرنظامیان.
9-    طولانی تر شدن دوره جنگ.
10-    خطر پذیری بسیار بالا.
11-    هزینه بسیار بالا.

•    جنگ های نسل چهارم:
با شروع دوره انقلاب علوم و فن آوریها، خصوصا فن آوریهای اطلاعات، ارتباطات، الکترونیک و رایانه در سالهای اخیر، جنگ های نسل چهارم طراحی و در چند اخیر تجربه شده و سیر تکاملی خود را طی می نماید.

مشخصه های جنگ های نسل سوم:
1-    تاکید بر جنگ نرم ( شامل جنگ اطلاعاتی - جنگ روانی تبلیغانی – جنگ سایبری ).
2-    بکارگیری موضعی و مقطعی جنگ سخت ( جنگ با ضربات محدود ) برای تقویت و پشتیبانی جنگ نرم.
3-    تاکید بر جنگ الکترونیک پیشرفته.
4-    تکیه بر شبکه گسترده و سامانه های پیشرفته و هوشمند سنجش از راه دور.
5-    تکیه بر سلاحها و تجهیزات هوشمند و پیشرفته و دقیق.
6-    توسعه توان مندیها وکسب برتری کامل در هوا.
7-    گسترش عرصه جنگ به فضا.
8-    پرهیز از درگیری قطعی در جنگ سخت، قبل از اطمینان از پیروزی در جنگ نرم.
9-    شروع همزمان نبرد در خطوط عمق نزدیک و عمق دور ( گسترش عرصه نبرد به تمام سطوح جغرافیای کشور هدف ).
10-    تاکید بر انهدام زیرساخت های ملی و مراکز حیاتی، حساس و مهم کشور در اولویت نخست اهداف.
11-    تلاش موکد و مستمر برای قطع ارتباط رهبری و مدیریت دفاعی و عمومی کشور با مردم و نیروهای دفاعی در گام نخست تهاجم.
12-    کوتاه شدن مدت جنگ ( طراحی جنگ برق آسا ).
13-    خطر پذیری پایین.


الزامات و ویژگی های دفاع موثر در جنگ های نسل چهارم



1-    ضرورت برنامه ریزی و آغاز طرحهای جامع دفاع قبل از شروع درگیریهای آشکار
 ( دفاع در مقابل جنگ نرم )

2-    توسعه همه جانبه تدابیر دفاعی به منظور افزایش ضریب پایداری ملی.

3-    گسترش طرح های دفاعی در سطح تمامی نقاط هدف در جغرافیای کشور و حوزه
         سرزمینی ملی به روش دفاع نقطه ای.

4-    تاکید ویژه بر دفاع غیرعامل.

5-    اتکا به ایمان، هوشیاری، روحیه و توان دفاعی مردمی.

6-    توجه و تاکید بر راهبرد و اصول دفاع نامتقارن.

7-    توجه به تمام جهات چهارگانه بعنوان محور ها و معابر تهاجم.

8-    شناسایی و رفع ضعفهای ذاتی فن آوریها و آسیب پذیریهای ساختاری و سیستمی.

9-    تمرکز بر اولویت های دفاعی ( دفاع از نقاط حیاتی، حساس و مهم ).

10-    تمرکز تلاشها بر ارتقا روحیه و اراده ملی برای دفاع.

+ نوشته شده در جمعه 11 بهمن1392ساعت 11:7 توسط ب. ش |

صلوات بر محمد و آل محمد

 

دفاع یک مفهوم یک پارچه است که شامل دو بخش عمده « دفاع عامل » و « دفاع غیر عامل » می باشد.
 
هدف
    هدف از دفاع غیر عامل، استمرار فعالیتهای زیربنایی، تأمین نیازهای حیاتی، تداوم خدمات رسانی عمومی و تسهیل
اداره کشور در شرایط تهدید و بحران تجاوز خارجی و حفظ بنیه دفاعی علیرغم حملات خصمانه و مخرب دشمن از
طریق اجرای طرح های پدافند غیر عامل و کاستن از آسیب پذیری مستحدثات و تجهیزات حیاتی و حساس کشور
است.

مفهوم دفاع غیر عامل (فرهنگی) این است که در مقابل اقدامات شناسایی و تهاجمی دشمن
1- کاهش آسیب پذیریهای زیر ساختهای حیاتی و حساس در بخش فرهنگی و تبلیغاتی.
2- پایداری ملی و کاهش آسیب پذیری.
3- مقاوم سازی ساختار فرهنگی کشور.
4- مدیریت بحران دفاعی عملیات فرهنگی و روانی .
5- فرهنگ سازی ملی در مورد پدافند غیر عامل.
6- ساماندهی توانمندیهای فرهنگی – تبلیغاتی پراکنده کشور در راستای اهداف دفاعی (برای اجرای جنگ    روانی علیه دشمن).

اصول دفاع غیر عامل (فرهنگی)
 1-  هوشیاری و مراقبت فرهنگی.
2- کاهش تاثیر گذاری عملیات روانی دشمن.
3- نفوذ ناپذیری (ستون پنجم).
4- خنثی سازی عملیات روانی دشمن.
5- آموزش عمومی و فرهنگ سازی مخاطبین.
6- ارتقا اعتماد به نفس ملی.
7- کاهش آسیب پذیریهای زیر ساختی در عرصه فرهنگ.
8- استحکام و مقاوم سازی زیر ساختهای معنوی، فرهنگی و دفاعی.
9- ارتقا آستانه مقاومت ملی در مقابل تهدیدات خارجی.
10 - مدیریت بحران دفاعی در عرصه فرهنگ.    

قابلیت های پدافند غیر عامل
1-    پدافند غیر عامل، بستر مناسب توسعه پایدار کشور.
2-    پدافند غیر عامل، هم راستا با سیاست های تنش زدایی.
3-     پدافند غیر عامل، پایدارترین و ارزان ترین روش دفاع.
4-    پدافند غیر عامل، مناسب ترین راهکار افزایش آستانه مقاومت ملی.
5-     پدافند غیر عامل، پشتوانه اقتدار ملی.
6-     پدافند غیر عامل، یکی از مهمترین ابزارهای باز دارندگی.
7-     پدافند غیر عامل، بهترین و مناسب ترین شیوه کاهش مخاطرات و کاهش آسیب پذیری.
8-    پدافند غیر عامل، صلح آمیز ترین روش دفاع.
9-     پدافند غیر عامل، فطری ترین عنصر دفاعی بشر در برابر تمام حوادث است.

نتایج استفاده از پدافند غیر عامل
1-    کشورهایی که توسعه پدافند غیر عامل را بعنوان یک سیاست دفاعی مستمر در دستور کار خود قرار می دهند هیچگاه در مظان اتهام تهدید بر علیه کشورهای  دیگر قرار نمی گیرند.
2-     کشورهایی که پدافند غیر عامل را بعنوان یک راه کار اصلی بر می گزیینند به شرایطی از نظر کاهش آسیب پذیری دست میابند که مطامع کشورهای تهدید کننده بر علیه آنها کاهش میابد.
3-     در جهان امروز کشورهایی که نقاط آسیب پذیری آنها فراوان است و دشمن می تواند با ضربات سریع، حیاتی ترین منابع آنان را منهدم نماید، عوامل تهدید از بیرون را درون خود ایجاد می نماید.
4-     پدافند غیر عامل عنصری است پویا و متحرک لذا می تواند در اولویت تلاشهای علمی و پژوهشی قرار گیرد.
5-     پدافند غیر عامل می تواند در کلیه سطوح مدیریتی، مهندسی و فنی آموزشی داده شود و توسعه یابد.

+ نوشته شده در جمعه 24 آبان1392ساعت 14:44 توسط ب. ش |


بند 11 ماده 121 قانون برنامه پنجساله چهارم توسعه کشور
رعایت اصول پدافند غیرعامل در طراحی و اجرای طرحهای حساس و مهم و یا در دست مطالعه و نیز تاسیسات زیربنایی و ساختمانهای حساس و شریانهای اصلی و حیاتی کشور و آموزش عمومی مردم توسط دستگاههای اجرایی موضوع ماده (160) این قانون به منظور پیشگیری و کاهش مخاطرات ناشی از سوانح طبیعی.

آیین نامه اجرایی بند 11 ماده 121 قانون برنامه پنجساله چهارم توسعه کشور:
ماده 1 – در آئین نامه اصلاحات زیر در معانی مشروح مربوط بکار برده می شوند:
الف) پدافند غیرعامل: مجموعه اقدامات غیر مسلحانه ای که موجب کاهش آسیب پذیری نیروی انسانی، ساختمانها و تاسیسات، تجهیزات و شریانهای کشور در مقابل عملیات خصمانه و مخرب دشمن می گردد.
ب) مراکز تحت پوشش: کلیه تاسیسات زیربنایی، ساختمانهای حساس و شریانهای اصلی و حیاتی کشور اعم از آنکه در دست مطالعه، اجرا و یا در حال بهره برداری می باشند و احتمال حملات نظامی دشمن علیه آنها وجود دارد به شرح زیر سطح بندی می شود:
1- مراکز حیاتی: مراکزی که دارای گستره فعالیت ملی می باشند و وجود و استمرار فعالیت آن برای کشور حیاتی است و آسیب یا تصرف آنها بوسیله دشمن باعث اختلال کلی در اداره امور کشور می گردد.
2- مراکز حساس: مراکزی که دارای گستره فعالیت منطقه ای می باشند و وجود و استمرار فعالیت آنها برای مناطقی از کشور ضروری است و آسیب یا تصرف آنها بوسیله دشمن باعث بروز اختلال در بخش های گسترده ای از کشور می گردد.
3- مراکز مهم: مراکزی که دارای گستره فعالیت محلی می باشند و وجود و استمرار فعالت انها باری بخشی از کشور دارای اهمیت است و آسیب یا تصرف آنها بوسیله دشمن باعث بروز اختلال در بخشی از کشور می گردد.


ادامه مطلب
+ نوشته شده در شنبه 4 آبان1392ساعت 21:37 توسط ب. ش |


بر اساس فرمان مقام معظم رهبری، سازمان (کمیته دائمی) پدافند غیرعامل با  وظایف زیر از اواخر سال 1382 تشکیل گردید:
1-    تصویب سیاست ها و خط مشی های پدافند غیرعامل کشور.
2-    ایجاد زمینه های مناسب فرهنگی به منظور ارتقای آگاهی در خصوص پدافند غیرعامل.
3-    تصویب ضوابط و دستورالعملهای ( عمومی و اختصاصی ) مرتبط با آیین نامه.
4-    تعیین مصادیق تاسیسات زیربنایی، ساختمانهای حساس و شریانهای اصلی و حیاتی کشور.
5-    تصویب سطح بندی و الویت بندی مراکز تحت پوشش براساس پیشنهاد دستگاه مربوط.
6-    تصویب طرح های پدافند غیرعامل و برآورد اعتبار مورد نیاز آن.
تبصره: کمیته دائمی می تواند حسب مورد تصویب طرح های پدافند غیرعامل مراکز مهم را به کمیته پدافند غیرعامل دستگاههای مشمول تفویض نماید.
7-    بررسی و تایید نتایج ارزیابی ها از اجرای طرح های پدافند غیرعامل به منظور اصلاح و بهینه سازی طرح ها و روش ها.
8-    نظارت بر اجرای صحیح آیین نامه موجود.
9-    ایجاد هماهنگی لازم در دستگاههای اجرایی به منظور توسعه، ارتقای آگاهی و رعایت پدافند غیرعامل.

+ نوشته شده در شنبه 4 آبان1392ساعت 21:36 توسط ب. ش |

1- اهميت پدافند غيرعامل دفاع غيرعامل در واقع مجموعه تمهيدات ،اقدامات و طرح‌هايي است كه با استفاده از ابزار، شرايط و حتيالمقدور بدون نياز به نيروي انساني به صورت خود اتكا صورت‌گيرد چنين اقداماتي از يك سو توان دفاعي مجموعه را در زمان بحران افزايش داده و از سوي ديگر پيامدهاي بحران را كاهش و امكان بازسازي مناطق آسيب‌ديده را با كمترين هزينه فراهم مي‌سازد. در حقيقت طرح‌هاي پدافند غيرعامل قبل از انجام مراحل تهاجم و در زمان صلح تهيه و اجرا مي‌گردند با توجه به فرصتي كه در زمان صلح جهت تهيه چنين طرح‌هايي فراهم مي‌گردد ضروري است اين قبيل تمهيدات در متن طراحي‌ها لحاظ گردند. به‌كارگيري تمهيدات و ملاحظات پدافند غيرعامل علاوه بركاهش شديد هزينه‌ها، كارآيي دفاعي طرح‌ها، اهداف و پروژه‌ها را در زمان تهاجم دشمن بسيار افزايش خواهد داد                                                  

2- ملاحظات در پدافند غيرعامل

 تجربيات حاصل از جنگ تحميلي و خسارت‌هاي وارده و ناشي از تهاجمات دشمن به تأسيسات نظامي و صنعتي از قبيل: كارخانجات توليد تسليحات نظامي، نيروگاه‌ها، پالايشگاه‌ها، محورهاي مواصلاتي، بيمارستان‌ها، پادگان‌ها و صنايع مادر، لزوم توجه به دفاع بهينه را كه تلفيقي از پدافند عامل و غيرعامل مي‌باشد بر همگان روشن ساخت. آنچه كه در اين ميان و در خصوص پدافند غيرعامل و اصول مرتبط با آن مد نظر است توجه به اين نكته اساسي است كه: در ساخت و راه‌اندازي پروژه‌ها و طرح‌هاي بزرگ و كلان اقتصادي باحجم سرمايه گذاري‌هاي انبوه نظير پالايشگاه‌ها، سدها، مجتمع‌هاي پتروشيمي، فرودگاه‌ها و غيره به اصول و مباني پدافند غيرعامل توجه اساسي به عمل نيامده‌است و از طرفي نيز بدون توجه به ملاحظات امنيتي و دفاعي سرمايه گذاري‌هاي كلاني در سطح كشور انجام‌گرفته و يا در حال انجام است. پروژه‌ها وتأسيسات اقتصادي و زيربنايي بدون رعايت و يا دخالت ملاحظات و ترتيبات دفاعي و امنيتي ساخته‌شده و يا توسعه يافته‌اند و به صورت يك هدف كاملا عريان و در عين حال قابل توجه و مورد علاقه دردسترس و يا تيررس دشمن وكشورهاي مهاجم قرار گرفته‌اند.
موقعيت و موضع استقرار استحكامات و تجهيزات دفاعي كشور نظير سايت‌هاي موشكي و راداري با توجه به اين نكته كه برخي از آنها قبل از پيروزي انقلاب اسلامي توسط نيروهاي بيگانه طراحي و ساخته‌شده‌اند و يا توسط سيستم‌هاي جاسوسي و سيستم‌هاي جمع‌آوري و شناسايي دشمن كشف و شناسايي شده‌اند تغييري نكرده‌است. چنين به نظر مي‌رسدكه تأسيسات و ابنيه‌هاي فني در دو بخش نظامي و غيرنظامي بدون انجام مطالعات و بررسي‌هاي ژئوپلتيكي، طرح‌هاي آمايش سرزمين و طرح‌هاي آمايش دفاعي احداث گرديده و يا توسعه يافته‌اند. صنايع مادر و زيربنايي در كشور نيز به‌صورت يكپارچه و عظيم و در عين‌حال متمركز طراحي و راه‌اندازي شده‌اند و به مسأله بزرگ بودن اين قبيل صنايع در مقابل توجه به اصول و مباني پدافند غيرعامل از قبيل: كوچك سازي و پراكنده‌سازي توجه بيشتري معطوف شده‌است.

3- رويكرد جامع به مقوله پدافند غيرعامل

با توجه به روند جنگ‌ها و شرايط حال حاضر دنيا( چه از لحاظ تكنولوژيكي و چه از لحاظ سياست‌هاي راهبردي) رويكردهاي زير برطرح پدافند غيرعامل حاكم است:

1-    به عنوان يك فرض مسلم وقطعي، پرداختن و توجه ويژه به مقوله پدافند غيرعامل از لحاظ كمي و كيفي و بررسي سامانه‌هايي كه مي‌بايست مورد توجه پدافند غيرعامل قرار‌گيرند نقش مهم و ارزشمندي را در تعيين سرنوشت جنگ بر عهده خواهدداشت.

2-    نظر به اهميت در خور توجه و بايسته پدافند غيرعامل و سامانه‌هاي آن، وحدت فرماندهي و هماهنگي در خصوص نحوه و چگونگي اجرا، هدايت و راهبرد عمليات استتاري در سطوح عمودي و افقي نيروهاي مسلح كشور و ساير منابع ملي، لازمه موفقيت در عمليات‌هاي پدافند غيرعامل و كارآمدي مديريت راهبردي اين نوع پدافند مبتني برشيوه‌هاي نوين است .

3-    بدون شك پيشرفت‌هاي روز افزون در حوزه‌هاي ارتباطات، مخابرات و سيستم‌هاي شناسايي و جمع‌آوري اطلاعات، تغييرات قابل توجهي را در مكانيسم‌ها و سازوكارهاي حاكم بر فعاليت‌ها و چالش‌هاي نظامي و دفاعي بوجود آورده‌است. همچنين شرايط حاضر جهاني بسيار متغيير بوده و روند رو به رشد سيستم‌هاي مزبور بسيار شتاب‌آلود و سريع است.

4-    از آنجا كه روش‌هاي طراحي، مراقبت و نگهداري، برنامه‌ريزي، ديسيپلين و توسعه ميداني در پدافند غيرعامل نوين با توجه شرايط و نحوه رويارويي و تقابل با دشمن از نظر سياسي و جغرافيايي متفاوت است، تنوع شرايط و راهكارها، انعطاف و پويايي مفهوم فرماندهي وكنترل عمليات پدافند غيرعامل را در پي دارد.

از عناصر و پارامترهايي كه در فرآيند برنامه‌ريزي براي مديريت، فرماندهي و كنترل مستقيم و غيرمستقيم پدافند غيرعامل مهم و تأثيرگذار هستند مي‌توان موارد زير را برشمرد:

•    فرهنگ سازماني

•    ساختار سازماني و سلسله مراتب فرماندهي

•    سياست‌هاي راهبردي( استراتژي راهبردي و دكترين )

•    امكانات موجود رزمي و پشتيباني

•    سطح دانش و آگاهي فرماندهان

5-    حوزه هاي پدافند غيرعامل :

6-    محورهاي هاي كلان تأثيرگذار بر پدافند غيرعامل در سطح ملي بر اساس نمودار ارائه شده شامل موارد ذيل مي‌باشد

•    حوزه حمل و نقل و ارتباطات

•    حوزه دارو، غذا، آّب و بازيابي نيروي انساني

•     حوزه انرژي

•     حوزه رسانه‌ها و تبليغات روانيچ

•     حوزه مخابرات

•     حوزه صنايع

•     حوزه مالي و اقتصادي

•     حوزه ديپلماسي و امنيت

•     حوزه دفاع

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:36 توسط ب. ش |

جنگ يكي از عناصر پايدار تاريخ بشري است. به طوري كه جامعه‌شناسان آن را به عنوان يك پديده و واقعيت اجتماعي قلمداد نموده‌اند. بشريت در طول 5 هزار سال تاريخ تمدن خود 14 هزار جنگ را ديده و در اين جنگ‌ها بيش از 4 ميليارد انسان جان باخته‌اند. گفتني اينكه در طول چند هزار سال تمدن بشري صرفا 268 سال بدون جنگ و مناقشه بوده است، در طي 45 سال (از سال 1945 تا 1990) در كره زمين فقط 3 هفته بدون جنگ بوده و اكثر اين جنگ‌ها در كشورهاي جهان سوم به وقوع پيوسته است.

در قرن بيستم بيش از 220 جنگ به وقوع پيوسته و بيش از 200 ميليون تلفات انساني داشته است. ميهن اسلامي‌مان طي ساليان گذشته شاهد چهار جنگ مهم (جنگ تحميلي، جنگ اول خليج فارس، جنگ افغانستان و جنگ آخر آمريكا و انگليس عليه عراق) بوده است و وقوع مناقشات و جنگ‌هاي ديگري با اهداف ژئوپلتيك، مهار، محاصره و مقابله با انقلاب اسلامي جزء اهداف راهبردي استكبار جهاني مي‌باشد    .

تجارب حاصله از جنگ‌هاي گذشته خصوصا هشت سال دفاع مقدس، جنگ 43 روزه 1991 متحدين عليه عراق (جنگ اول خليج فارس)، جنگ 11 هفته‌اي سال 1999 ناتو عليه يوگسلاوي، جنگ اخير امريكا و انگليس عليه عراق مويد اين نظر است كه كشور مهاجم جهت در هم شكستن اراده ملت و توان اقتصادي، نظامي و سياسي كشور مورد تهاجم با اتخاذ استراتژي انهدام مراكز ثقل؛ توجه خود را صرف بمباران و انهدام مراكز حياتي و حساس مي‌نمايد.     

انجام اقدامات دفاع غيرعامل، در جنگ‌هاي نامتقارن امروزي در جهت مقابله با تهاجمات خصمانه و تقليل خسارت ناشي از حملات هوايي، زميني و دريايي كشور مهاجم، موضوعي بنيادي است كه وسعت و گستره آن تمامي زيرساخت‌ها و مراكز حياتي و حساس نظامي و غيرنظامي، سياسي، ارتباطي، مواصلاتي نظير بنادر، فرودگاه‌ها، و پل‌ها، زير ساخت‌هاي محصولات كليدي نظير پالايشگاه‌ها، نيروگاه‌ها، مجتمع‌هاي بزرگ صنعتي، مراكز هدايت و فرماندهي و جمعيت مردمي كشور را در برمي‌گيرد تا حدي كه حفظ امنيت ملي و اقتصادي، شكست‌ناپذيري در جنگ، به نحو چشمگيري وابسته به برنامه‌ريزي و ساماندهي همه جانبه در موضوع حياتي دفاع غيرعامل مي‌باشد.

نگرشي تحقيقي به آمار و سوابق ثبت شده جنگ‌هاي گذشته مويد اين موضوع مي‌باشد كه به علل وجود شكاف فناوري بين تسليحات مدرن آفندي هوايي دشمن و تسليحات پدافند هوايي خودي، آسيب‌پذيري سامانه‌هاي پدافند هوايي در برابر جنگ الكترونيك، غافلگير شدن اين سامانه‌ها در برابر هواپيماهاي تهاجمي و موشك‌هاي كروز و بالستيك، پرتاب موشك از ماورا برد جنگ افزارهاي پدافند هوايي، فقدان سلاح‌هاي ضد موشك، اهداف حياتي و حساس موجود را در صورت نبود و يا ضعف اقدامات دفاع غيرعامل به هدف‌هاي ساده و آساني براي هدف‌گيري موفق و سريع هواپيماهاي حمله‌ور و تسليحات آفندي دشمن تبديل خواهد نمود.

جنگ‌ها با پيشرفت‌ فناوري و بكارگيري تسليحات مدرن و هوشمند، ماهيت پيچيده‌تر و مخربتري به خود گرفته و هر روزه در گوشه‌اي از جهان شاهد كشتار انبوه مردم و تخريب و انهدام منابع و سرمايه‌ها و زيرساخت‌هاي ملي آنها در اثر بمباران و انبوه آتش ويرانگر دشمنان بوده و اين روند متوقف نشده و ادامه خواهد يافت.

در خلال جنگ جهاني دوم براي از بين بردن يك نيروگاه با احتمال انهدام 96 درصد كه ابعادي معادل 400 در 500 فوت مربع داشت تعداد 650 بمب 500 كيلوگرمي توسط 110 بمب‌افكن B-17 به كار مي‌رفت اما در جنگ خليج فارس، هر نيروگاه توسط دو بمب هدايت شونده به طور دقيق منهدم گرديد يعني هر هواپيماي بمب‌افكن در جنگ خليج فارس معادل 110 بمب‌افكن B-17 كارايي داشت.    
در جنگ سال 1991 (جنگ خليج فارس) پالايشگاه‌ها و مخازن نفتي با 1200 تن بمب طي 500 سورتي پرواز بر روي 28 پالايشگاه عراق بمباران و توليد نفت عراق به طور كلي متوقف گرديد.    
امروزه كشورهايي كه طعم خرابي و خسارت ناشي از جنگ را چشيده‌اند جهت حفظ سرمايه‌هاي ملي و منابع حياتي خود توجه خاص و ويژه‌اي به دفاع غيرعامل نموده و در راهبرد دفاعي خود جايگاه والايي براي آن قايل شده‌اند ونمونه بارز آن كشور كره شمالي مي‌باشد كه با اتخاذ سياست و استراتژي تمركز‌زدايي در اين راستا اقدامات بنيادي و اساسي جالب توجهي اتخاذ نموده است و جوهره و ثقل اصلي آن، اقدامات دفاع غيرعامل و ملاحظات جدي دفاعي، امنيتي و اقتصادي در ساخت و احداث مراكز حياتي از قبيل متروي پيونگ‌يانگ با عمق 95 الي 105 متر مقاوم در برابر سلاح‌هاي متعارف و غيرمتعارف، احتراز از ساخت و احداث مجتمع‌هاي بزرگ و زيرساخت‌هاي حجيم كليدي و توجه به ساخت و احداث مراكز حياتي و حساس به صورت كوچك و پراكنده نمودن آنها در اقصي نقاط كشور ، احداث تونل‌هاي عظيم زيرزميني، ايجاد صدها بندر كوچك با ظرفيت بارگيري يك تا دو كشتي در طول سواحل كشور، احداث جاده كمربندي با تونل‌هاي زيرزميني در مرزها براي تسهيل نقل و انتقالات نظامي، احداث سد بزرگ نامپو در نزديكي مصب رودخانه ددونگ كنگ در حاشيه سواحل غربي كره شمالي با استفاده دو منظوره اقتصادي و دفاعي سلاح آب بوده است.

نوام چامسكي قبل از وقوع جنگ اخير عراق در مقايسه ميان عراق و كره شمالي مي‌گويد "به نظر مي‌رسد به واسطه بي‌دفاع بودن عراق، تهاجم به اين كشور باموفقيت انجام مي شود" اگر كره شمالي و عراق را با هم مقايسه كنيم ، عراق بي‌دفاع‌ترين و ضعيف‌ترين رژيم منطقه است در حالي كه يكي از مخوف‌ترين ديكتاتورها در آنجا حكومت مي‌كند در مقابل، كره شمالي يك تهديد به حساب مي‌آيد و به يك دليل ساده به آن حمله نمي‌شود زيرا كره شمالي از يك عامل بازدارنده قوي برخوردار است يعني توپخانه عظيمي كه سئول را هدف گرفته است در صورتي كه امريكا به اين كشور حمله كند كره شمالي مي‌تواند قسمت زيادي از كره جنوبي را نابود كند، به عبارت ديگر امريكا به كشورهاي دنيا مي‌گويد: "اگر بي‌دفاع هستيد ما هر زمان كه دلمان بخواهد به شما حمله مي‌كنيم و اگر سدي داريد ما عقب‌نشيني مي‌كنيم".

اجتناب‌ناپذير بودن وقوع جنگ‌ها در طول تاريخ بشري ، وقوع حداقل 4 جنگ مهم در حريم مرزهاي سرزمين ميهن اسلامي در چند ساله اخير و اهداف راهبردي امريكا در محاصره، مهار، تضعيف و براندازي جمهوري اسلامي، وجود طيف گسترده تهديدات بالقوه و بالفعل كانون‌هاي بحران در پيرامون كشور، اين پيام را به ما مي‌دهد،"همچنان‌كه نبايد مرعوب تهديدهاي دشمن گرديد، از سوي ديگر مي‌بايست با اقدامات و تدابير موثر دفاعي، خود را آماده مقابله با تهديدات بالقوه و بالفعل دشمن نمود" و بخش بسيار مهم و حياتي از اين آمادگي در شرايط تهديدات نامتقارن ، اتخاذ راهبردهاي دفاعي غيرعامل در جهت خنثي سازي و تقليل و كاهش خسارات حملات احتمالي هوايي دشمن به مراكز ثقل ميهن اسلامي و بالا بردن آستانه مقاومت ملي مي‌باشد. شايسته است اين رهنمود و سخن حكيمانه امام راحل، را فرا روي خود قرار دهيم كه:

در هر شرايطي بايد بنيه دفاعي كشور در بهترين وضعيت باشد، مردم در طول سال‌هاي جنگ و مبارزه، ابعاد كينه و قساوت و عداوت دشمنان خدا و خود را لمس كرده‌اند، بايد خطر تهاجم جهانخواران در شيوه‌ها و شكل‌هاي مختلف احتمال تجاوز را مجددا از سوي ابرقدرت‌ها و نوكرانشان بايدجدي بگيريم.
تعاريف و اصطلاحات     

يكي از كارهاي اساسي و بنيادين مورد توجه معاونت پدافند غيرعامل، ايجاد يكنواختي و استاندارد سازي در تعاريف و واژگان كليدي پدافند غيرعامل مي‌باشد تاانشا‌ءا... مفهومي مشترك براي مخاطبين ايجاد گردد، زيرا تا هنگامي كه اشخاص و سازمان‌ها در درك معاني واژه‌ها اختلاف دارند، درك مشترك را با مشكل مواجه خواهد ساخت.

پدافند غيرعامل Passive Defense    

به مجموعه اقداماتي اطلاق مي گردد كه مستلزم به كارگيري جنگ افزار نبوده و با اجراي آن مي‌توان از وارد شدن خسارات مالي به تجهيزات و تاسيسات حياتي و حساس نظامي و غيرنظامي و تلفات انساني جلوگيري نموده و يا ميزان اين خسارات و تلفات را به حداقل ممكن كاهش داد.    
اقدامات پدافند غيرعامل شامل استتار، اختفاء، پوشش، فريب، تفرقه ‌و پراكندگي، استحكامات و سازه‌هاي امن و اعلام خبر مي‌باشد.    

ملاحظات
1- در تعاريف ارايه شده در منابع خارجي عامل تهديد دشمن در پدافند غيرعامل به صورت عام با واژه عمليات خصمانه Hostile Attack و در پدافند هوايي غيرعامل حملات هوايي و موشكي دشمن عنوان شده است.    

2- عليرغم اينكه اصل مكان‌يابي جزء مصاديق پدافند غيرعامل منظور نشده است ولي در آيين‌نامه استتار آنرا جزء 3 اصل عمده و اوليه پدافند غيرعامل مشروحه ذيل،محسوب نموده است و اهميت آن به حدي است كه مكان‌يابي صحيح و غيرصحيح، ساير اقدامات پدافند غيرعامل را تحت تاثير جدي قرار مي‌دهد.

مكان‌يابي siting or Location    

انضباط ‌استتار Camouflage Discipline    

ايجاد استتار Camouflage Construction    

توضيح اينكه سه موضوع عمده كه مي‌بايست درمكان‌يابي به آن توجه خاص مبذول گردد به شرح ذيل است:    
1) ماموريت Mission : امكان اجراي ماموريت در مكان تعيين شده موجود باشد.     

2) پراكندگي Dispersion : وسعت مكان انتخابي به صورتي باشد كه امكان پراكندگي مناسب تاسيسات و تجهيزات را فراهم نمايند.     

3) شكل عوارض و محيط Terrain Pattern :‌ احداث تاسيسات و استقرار تجهيزات به گونه‌اي باشد كه همرنگي و هماهنگي با عوارض محيطي (روستايي، كويري، كوهستاني، جنگلي و شهري) را داشته باشد.    

دفاع غيرنظامي (Civil Defense )    

دفاع غيرنظامي، تقليل خسارت مالي و صدمات جاني وارده بر غيرنظاميان در جنگ يا در اثر حوادث طبيعي نظير سيل، زلزله، طوفان، آتشفشان، آتش‌سوزي و خشكسالي مي‌باشد.

در منابع خارجي، وظايف دفاع غيرنظامي شامل چهار عنوان ذيل مي‌باشد:    

1-    اقدامات پيشگيرانه و كاهش دهنده Mitigation    

2-    آماده سازي و امداد رساني Preparation    

3-    هشدار و اخطار Response    

4-    بازسازي مجدد Recovery    

ملاحظات
ارائه تعريف دفاع غيرنظمي در اين نوشتار كه در حوزه پدافند غيرعامل نمي‌باشد بيشتر در جهت آگاهي مخاطبين در تميز بين پدافند غيرعامل و دفاع غيرنظامي مي‌باشد زيرا به دليل عدم شناخت جامع در بسياري از كتب، مقالات و يا نوشتارهاي داخلي مشاهده گرديده است كه دو مفهوم ياد شده با همديگر اشتباه گرفته مي‌شود.

هدف Target    

موجوديتي مشخص، اعم از جاندار يا بي‌جان كه در نظر است با توسل به عمليات نظامي، سياسي، اقتصادي يا رواني به آن صدمه زده شود، منهدم گردد تسخير شود، يا تحت كنترل در آيد.    
پدافند عامل Active Defense    

عبارتست از بكارگيري مستقيم جنگ افزار، به منظور خنثي نمودن و يا كاهش اثرات علميات خصمانه هوايي زميني، دريايي، نفوذي و خرابكارانه بر روي اهداف مورد نظر.

مراكز حياتي Vital Centers    

مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها موجب بروز بحران، آسيب و صدمات جدي و مخاطره‌آميز در نظام سياسي، هدايت، كنترل و فرماندهي، توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثيرگذار سراسري در كشور گردد.    
مراكز حساس Critical Centers    

مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز بحران، آسيب و صدمات قابل توجه در نظام سياسي، هدايت،‌كنترل و فرماندهي، توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، دفاعي با سطح تاثيرگذاري منطقه‌اي در كشور گردد.    

مراكز مهم Important Centers    

مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز آسيب و صدمات محدود در نظام سياسي، هدايت، كنترل و فرماندهي، توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثيرگذاري محلي در كشور گردد.    

استتار و اختفا Camouflage & Concealment    

فن و هنري است كه با استفاده از وسائل طبيعي يا مصنوعي، امكان كشف و شناسايي نيروها، تجهيزات و تاسيسات را از ديده‌باني، تجسس و عكسبرداري دشمن تقليل داده و يا مخفي داشته و حفاظت نمايد.مفهوم كلي استتار همرنگ و همشكل كردن تاسيسات، تجهيزات و نيروها با محيط اطراف مي‌باشد.    

اختفاء ، حفاظت در برابر ديد دشمن را تامين مي‌نمايد و استتار امكان كشف يا شناسايي نيروهاي، تجهيزات و تاسيسات و فعاليت‌ها را تقليل مي‌دهد.

پوشش Cover            

پوشش، پنهان سازي و حفاظت تاسيسات تجهيزات تسليحات، نيروي انساني در برابر ديد و تير دشمن مي‌باشد.    

پراكندگي Dispersion    

گسترش، باز و پخش نمودن و تمركز زدايي نيروها، تجهيزات، تاسيسات يا فعاليت‌هاي خودي به منظور تقليل آسيب‌پذيري آنها در مقابل عمليات دشمن به طوري كه مجموعه‌اي از آنها هدف واحدي را تشكيل ندهند.    

تفرقه و جابجايي Separation    

جداسازي، ‌گسترش افراد، تجهيزات و فعاليت‌هاي خودي از محل استقرار اصلي به محلي ديگر به منظور تقليل آسيب‌پذيري، كاهش خسارات و تلفات مي‌باشد، مانند انتقال هواپيماهاي مسافربري به فرودگاه‌هاي دورتر از برد سلاح‌هاي دشمن و يا انتقال تجهيزات حساس قابل حمل از محل اصلي به محل موقت كه بعلت عدم شناسايي و حساسيت مكاني، داراي امنيت و حفاظت بيشتري مي‌باشد.     
فريب Deception   

كليه اقدامات طراحي شده حيله‌گرانه‌ي است كه موجب گمراهي و غفلت دشمن در نيل به اطلاعات و محاسبه و برآورد صحيح از توان كمي و كيفي طرف مقابل گرديده و او را در تشخيص هدف و هدف‌گيري با شك و ترديدي مواجه نمايد.فريب، انحراف ذهن دشمن از اهداف حقيقي و مهم به سمت اهداف كاذب و كم اهميت مي‌باشد.

مكان يابي Location     

يكي از اقدامات اساسي و عمده پدافند غيرعامل، انتخاب محل مناسب مي‌باشد و تا آنجا كه ممكن است بايد از ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در دشت‌هاي مسطح يا نسبتاً هموار اجتناب كرد. زيرا تاسيسات احداث شده در چنين محل‌هايي را نمي‌توان از ديد دشمن مخفي نگاهداشت و آسيب‌پذيري آن در برابر تهديدات افزايش مي‌دهد. ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در كنار بزرگراه‌ها، جاده‌هاي اصلي، كنار سواحل دريا، رودخانه‌ها و نزديكي مرزها موجب سهولت شناسايي و هدف‌يابي آسان آنها توسط دشمن مي‌گردد.    

آمايش سرزميني Spatial    

تنظيم و برنامه‌ريزي كمي و كيفي يك موضع، مكان (واحدهاي خرد و كلان) با در نظر داشتن شرايط و عوامل سياسي نظامي، امنيتي، اقتصادي، اجتماعي، اقليمي در سطح كلان و سيع مي‌باشد. از مهمترين ويژگي‌هاي آن نگرش همه جانبه به مسائل، آينده نگري و دورانديشي و نتيجه‌گيري‌هاي مكاني از محتويات استراتژي توسعه ملي مي‌باشد.

آمايش سرزميني، بهترين، دقيق‌ترين و ظريف‌ترين طرز انتقال عاقبت‌انديشي منطقي و ملي حكومت بر سرزمين يا فضاي حياتي (واحدهاي خرد و كلان) در چارچوب عدالت است.    
در كشورهاي اروپايي مفهوم آمايش سرزميني ابتدا مفهوم دفاعي دارد و سپس مفهوم توسعه‌اي پيدا مي‌كند، قبل از ساخت نيروگاه، بزرگراه، سد و زير ساخت‌هاي كليدي موضوع در كميته‌هاي نظامي و دفاعي مطرح مي‌گردد و پس از بررسي لازم و اعمال ملاحظات دفاعي و امنيتي نسبت به ساخت آنها اقدام مي‌گردد.

اعلام خبر Early Warning    

آگاهي و هشدار به نيروهاي خودي مبني بر اينكه عمليات تعرضي قريب الوقوع دشمن، نزديك مي‌باشد، اين هشدار كه براي آماده شدن است چند دقيقه، چند ساعت، چند روز و يا زمان طولاني‌تر از آغاز مخاصمات اعلام مي‌گردد.    

دستگاه‌هاي و وسائل اعلام خبر شامل رادار، ديده‌باني بصري، آژير، بلندگو، پيامها و آگهي‌هاي هشدار دهنده مي‌باشد    .

قابليت بقاء survivability    

توانائي نيروهاي مسلح و جوامع غيرنظامي يك كشور به نحوي كه در مقابل حمله استقامت كند و ضمن تحمل آن قادر باشند به نحو موثري به وظايف محوله خود عمل نمايند، اين توانايي عمدتاً در نتيجه دفاع عامل و غيرعامل به دست مي‌آيد.     

استحكامات     Fortification

ايجاد هرگونه حفاظي كه در مقابل اصابت مستقيم بمب، راكت، موشك، گلوله، توپخانه، خمپاره و يا تركش آنها مقاومت نموده و مانع صدمه رسيدن به نفرات تجهيزات يا تاسيسات گرديده و اثرات تركش و موج انفجار را بطور نسبي خنثي نمايد.    

استتار، اختفاء، ماكت فريبنده CCD    

استفاده و بهره‌برداري از اقلام، تجهيزات و روشهايي براي پنهان نمود،ن همگون سازي، تغيير شكل، شبيه‌سازي، ايجاد طعمه فريبنده و حذف شكل منظم هندسي اهداف در جهت ممانعت از كشف و شناسايي نيروها، تجهيزات، تاسيسات و فعاليت‌هاي خودي توسط سامانه‌هاي آشكار ساز و حساسه دشمن.    

اصول پدافند غيرعامل    

مجموعه اقدامات بنيادي و زير بنايي است كه در صورت بكارگيري مي‌توان به اهداف پدافند غيرعامل از قبيل تقليل خسارات و صدمات، كاهش قابليت و توانايي سامانه شناسايي، هدف‌يابي و دقت هدف‌گيري تسليحات آفندي دشمن و تحمل هزينه‌ بيشتر به وي نائل گردد.    

در اكثر منابع علمي و نظامي دنيا اصول و يا موضوعات پدافند غيرعامل شامل 6 الي 7 اقدام مشروحه ذيل مي‌باشد كه در طراحي و برنامه‌ريزي‌ها و اقدامات اجرايي دقيقاً مي‌بايست مورد توجه قرار گيرد.    

1-    استتار Camouflage    

2-    اختفاء Concealment    

3-     پوشش Cover    

4-    فريب Deception    

5-    تفرقه و پراكندگي Separation & Dispersion    

6-     مقاوم‌سازي و استحكامات Hardening    

7-     اعلام خبر Early Warning     

استراتژي انهدام مراكز ثقل:     

صاحب‌نظران سياسي و نظامي آمريكا، پس از تحمل شكست تاريخي خود در جنگ ويتنام 1973- 1964 مطالعات و تحقيقات قابل توجه و مستمري را در جهت بررسي شكست خود در جنگ ياد شده و دستيابي به استراتژي و شيوه‌هاي موثرتر جنگ‌هاي هوايي نمودند، در سال 1988 سرهنگ هوايي جان واردن كتابي با عنوان نبرد هوايي را تهيه و تدوين نمود و در دهم آگوست 1991 با سمت مشاور نظامي امنيت ملي آمريكا، نظريه، خود را كه به تئوري پنج حلقه واردن مشهور مي‌باشد به پنتاگون و فرماندهان وقت نظامي، ژنرال نورمن شوار تسكف و ژنرال كولين پاول ارائه نمود كه مورد قبول واقع گرديد.    

تئوري ياد شده بر اين مبنا مي‌باشد كه مهمترين وظيفه در طرح‌ريزي يك جنگ، شناسايي مراكز ثقل كشور مورد تهاجم بوده و چنانچه اين مراكز با دقت لازم شناسايي و مورد هدف قرار گيرند، كشور مورد تهاجم در اولين روزهاي جنگ طعم شكست نظامي را چشيده و در كوتاهترين مدت به خواسته‌هاي كشور مهاجم (آمريكا) تن در داده و تسليم خواهد شد    .

تئوري يا مدار 5 حلقه واردن دقيقا مورد استفاده فرماندهان عملياتي آمريكا و متحدين در جنگ 43 روزه 1991 (جنگ اول خليج فارس)، مناقشه كوزوو (جنگ     11 هفته‌اي سال 1999 ناتو عليه يوگسلاوي) و جنگ اخير آمريكا و انگليس عليه عراق (2003) قرار گرفته است.    

در تئوري مذكور، مراكز ثقل يك كشور، به صورت سيستمي همانند اعضا يك بدن قلمداد گرديده و در صورت انهدام هر يك از مراكز ثقل، سيستم، پيكره و كالبد كشور مورد تهاجم فلج گرديده و قادر به ادامه فعاليت و حيات نخواهد بود.    

مراكز حياتي و حساس نظامي و غيرنظامي كشور، مي‌بايست با برنامه ريزي‌هاي جامع، مستمر و اقدامات اجرائي پدافند غيرعامل ضمن سلب ابتكار و آزادي عمل از دشمن و تحميل شرايط سخت و دشوار، اقدامات تهاجمي وي را خنثي نموده و آستانه مقاومت نيروهاي خودي را ارتقا دهند. 

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:36 توسط ب. ش |

مطابق قانون چهارم توسعه ، يكي از محورهاي اساسي موضوع امنيت ملي، بحث پدافند غير عامل است. با عنايت به اينكه اين بحث از مباحثي است كه دانش فني آن در داخل كشور در حال شكل‌گيري است شناخت دقيق‌تر مفاهيم و جايگاه اين مبحث مي‌تواند اقدامي موثر در اين خصوص باشد. در اين نوشتار در خصوص تعاريف و اهداف پدافند غير عامل، پيشينه تاريخي آن، جايگاه قانوني بحث ، جايگاه فني و ضرورتهاي پرداخت به اين موضوع ارائه شده است         

الف- تعاريف:   

پدافند در معناي لغوي مترادف با دفاع است، دفاع نيز بر دو قسم است دفاع عامل و دفاع غير عامل. دفاع عامل مبتني بر فعاليت نيروهاي مسلح و متكي بر تسليحات و تجهيزات نظامي مي‌باشد.   
در كنار پدافند عامل، نوع ديگري از دفاع وجود دارد كه به آن پدافند غير عامل مي‌گويند، تعريف اين نوع پدافند در تمام دنيا يكسان است و به دفاعي گفته مي‌شود كه متكي به تجهيزات و تسليحات نظامي نيست. پدافند غير عامل مجموعه‌اي از برنامه‌ريزي‌ها، طراحي‌ها و اقدامات است كه باعث كاهش آسيب پذيريدر مقابل تهديدات دشمن مي‌شود. از اين مفهوم تحت عنوان بازدارندگي نيز ياد مي‌شود. سياستهاي اصلي پدافند غير عامل مبتني بر بقا و حفظ امنيت مي‌باشد.

ب- پيشينه تاريخي:   

مي‌توان ادعا نمود كه قدمت پدافند غير عامل به قدمت تمدن بشري باز مي‌گردد. ليكن اين موضوع براي نسلهاي بشر به صورت تلاشهاي آنها براي حراست و مراقبت در برابر دشمنان  طبيعي و انساني آنها نمايان شده است. برج‌ و باروهاي حفاظتي شهر‌ها ، قلعه‌ها و حصارها نمونه‌هاي بارزي در اين خصوص مي‌باشند.

در عصر جديد با توجه به مقتضيات عالم جديد و ايجاد دولت ملتها، اين موضوع از حيطه شهر‌ي به گستره ملي انتقال پيدا نمود. با بروز جنگ جهاني اول و دوم و كشيده شدن پاي جنگ به شهرها اين موضوع اهميت بيشتري يافت و شكل علني به خود گرفت. پس از آن جنگ سرد و چالشهاي جهاني مرتبط با سلاحهاي كشتار جمعي اهميت اين بحث را بيشتر نمود. در نهايت با وقوع حادثه 11 سپتامبر اين مبحث وارد فاز جديدي از مطالعات و برنامه‌هاي اجرايي شد.

ج- جايگاه قانوني:   

قانون چهارم برنامه توسعه:   

در فصل 10 اين قانون كه قوانين مرتبط با امنيت ملي مطرح شده  است: ماده 121 بند11 به موضوع پدافند غير عامل اشاره دارد و مطابق متن زير مواردي را در اين خصوص براي خود لازم نموده است:   
رعايت اصول پدافند غير عامل در طراحي و اجراي طرحهاي حساس و مهم و يا در دست مطالعه و نيز تأسيسات زيربنايي و ساختمانهاي حساس و شريانهاي اصلي و حياتي كشور و آموزش عمومي مردم توسط دستگاههاي اجرايي موضوع ماده (160) اين قانون، به منظور پيشگيري و كاهش مخاطرات ناشي از سوانح غيرطبيعي.

همچنين در مهر ماه امسال سندي را با عنوان سند راهبردي پدافند غيرعامل كشور تهيه و به تصويب رسانده‌شده، كه بخش عمده‌اي از طرح جامع پدافند غير عامل كشور در آن پيش‌بيني شده است كه شامل چشم‌انداز و همسو با چشم‌انداز 20 ساله اهداف كلان و بلند مدت، اهداف كوتاه مدت، سياست‌هاي اجرايي و راهبرد مي‌باشد، اين مهم توسط مجمع تشخيص مصلحت نظام انجام شده  است.
د- جايگاه فني:   

به جهت بحثهاي روش‌شناسي ريشه بحث‌هاي پدافند غير عامل به نيازهاي انسان براي زندگي بر مي‌گردد ، با مروري بر هرم نيازهاي انساني مزلو،  نقش بسيار مهم خواسته‌ ايمني و امنيت آشكار است. پدافند غير عامل به منظور تامين ايمني و امنيت انسان در برابر پتانسيل‌هاي بروز خطر مي‌باشد.

پدافند غير عامل را مي‌توان  از زاويه ديد مديريت بحران مورد تحليل قرار داد، در اين صورت شناسايي پتانسيل‌هاي بحران خيزي ، نحوه مديريت و كنترل بحران  به عنوان وروديهاي سيستم‌هاي پدافند غير عامل شناخته مي‌شوند.    

همچنين پدافند غير عامل را از زاويه ديد آسيب پذيري نيز مورد بررسي قرار داد، در اين صورت شناخت جايگاههايي كه به عنوان نقطه ضعف سيستم مي‌باشند به عنوان وروديهاي سيستم مي‌باشند. ضلع ديگر مباحث پدافند غير عامل بحث هاي ايجاد ايمني و امنيت عمومي مي‌باشد كه به صورت آموزش و همكاري همگاني تبلور مي‌يابد.

ه- ضرورت:   

با پيچيده تر شدن جنگ‌ها و بكارگيري تكنولوژي و فن‌آوري در جنگ‌هاي نوين، پدافند غير عامل نيز چهره‌هاي متفاوتي را به خود گرفته است. امروز مردم براي ادامه زندگي نيازمند خدمات متفاوتي هستند، احتياج به محيط آرام و قابل سكونت درون شهرها دارند و بايستي ايمني و آسايش كافي داشته باشند.    
درحال حاضر عمده‌ترين هدف پدافند غيرعامل، ايمن سازي و كاهش آسيب‌‌پذيري زيرساخت‌هاي مورد نياز مردم است تا بتدريج شرايطي را براي امنيت ايجاد نمايد. اين‌گونه اقدامات در اكثر كشورهاي دنيا انجام شده است و يا در حال اقدام است. اين اقدامات اگر به صورت يك برنامه ريزي و طراحي در توسعه نهادينه شود، خود‌به‌خود بسياري از زير ساخت‌هايي كه ايجاد مي‌شود، در ذات خود ايمني دارند .براي اصلاح‌ زيرساخت‌هاي فعلي هم مي‌توان با ارائه راهكارهايي مثل مهندسي مجدد آنها را مستحكم كرد.

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:35 توسط ب. ش |

از هنگامی که انسانها بر آن شدند تا از دل کوه ها و جنگل ها بیرون آیند و در کنار هم به صورت دسته جمعی زندگی کنند، نیاز به امنیت را بیشتر احساس کردند؛ با نگاهی به تاریخ بشر، از آغاز تا کنون به نظر می رسد که این احساس و تقاضا برای امنیت همیشه مطرح بوده و بشر به انحاء مختلف سعی در تحصیل آن داشته است.                            

امنیت یک موضوع اجتماعی است و از عوارض زندگی اجتماعی محسوب می گردد، به عبارت دیگر امنیت غالبا در ارتباط با پدیده ها و افراد دیگر معنا پیدا می کند، گذشته از این که بخش عمده ای از نگرانیهای فرد، مربوط به محیط اطراف اوست و موضوع حفاظت از خویش در قبال آن تجلی می یابد.
در باب اهمیت امنیت و نقش آن در پیشرفت فردی و اجتماعی، همین بس که بدون امنیت هیچ برنامه ای قابل اجرا نیست، در سطح ملی، امنیت اهمیتی فراتر از بقا و صیانت ذات کشور دارد، به عبارت دیگر ممکن است در یک زمان تمامیت ارضی، استقلال و حاکمیت یک کشور محفوظ باشد لکن وجود تهدیدات جدی زندگی اجتماعی و سیاسی آن کشور را دستخوش آشوب و هراس و سردرگمی نماید، عدم احساس آرامشی که از این طریق به وجود می آید، مهم ترین مانع در مسیر حرکت کشور به سمت اهداف از پیش تعیین شده است.

برای مفهوم امنیت ملی تعاریف گوناگونی ارائه شده است، هرچند هیچ یک از آن ها در فرهنگ روابط بین الملل  آمده «امنیت ملی حالتی است که ملتی فارغ از تهدید از دست دادن تمام یا بخشی از جمعیت، دارایی و یا خاک خود به سر می برد».

در دایره المعارف علوم اجتماعی این واژه چنین تعریف می شود «توان یک ملت برای حفظ ارزش های داخلی  از تهدیدات خارجی».

در تعریف سازمان ملل، امنیت ملی اینگونه تعریف شده است «این که کشورها هیچ گونه احساس خطر حمله نظامی، فشار سیاسی یا اقتصادی نکنند و بتوانند آزادانه گسترش و توسعه خویش را تعقیب کنند».
در فرهنگ علوم سیاسی، امنیت ملی عبارت است از احساس آزادی کشور در تعقیب هدف های اساسی و فقدان ترس و خطر جدی از خارج نسبت به منافع سیاسی و حیاتی کشور می باشد.
والتر لیپمن، محقق آمریکایی در تعریف امنیت ملی می گوید: «یک ملت وقتی دارای امنیت ملی است که در صورت اجتناب از جنگ بتواند ارزشهای اساسی خود را حفظ کند و در صورت اقدام به جنگ، بتواند آن را پیش ببرد».

•    ویژگی های امنیت ملی

الف) نسبی بودن امنیت: در جهان امروز دستیابی به امنیت مطلق ناممکن است زیرا قدرت که مبنای تحصیل امنیت است، متغیر، متفاوت و نسبی است.

ب) ذهنی بودن امنیت: اصولا احساس امنیت یا عدم امنیت، یک برداشت و امر ذهنی است که ریشه در اعتقادات و باورهای فرهنگی، مذهبی و ملی مردم و رهبران یک کشور دارد، برایند این باورها و اعتقادات باعث می شود که یک ملت یا رهبران آن، کشوری را دشمن و کشورر دیگری را دوست تلقی کنند.

ج) تجزیه ناپذیربودن امنیت: امنیت در مقابله با حاکمیت و استقلال یک کشور رابطه مستقیم دارد یعنی اگر در شهر یا استانی از یک کشور جنگ داخلی یا ناامنی پیدا شود، نمی توان ادعا کرد چون دیگر شهرها آرام می باشند، امنیت به هم نخورده است.

•    مولفه های امنیت ملی

تمامی کشورها درسیاست داخلی و خارجی اشان و نیز افراد، گروه ها و احزاب موجود در کشورها بدون توجه به سلایق، اختلاف فردی، گروهی،طبقاتی، سیاسی و اجتماعی در خصوص چهار مولفه مشروح زیر اتفاق نظر دارند:

الف) حفظ جان مردم

ب) حفظ تمامیت ارضی

ج) حفظ سیستم های اقتصادی و سیاسی

د) حفظ استقلال و حاکمیت کشور

•    اقدامات دفاع غیرعامل در حوزه امنیت ملی

اقدامات دفاع غیرعامل در سطوح نظامی و غیرنظامی، نقش موثر و اجتناب ناپذیری در هریک از مولفه های امنیت ملی به شرح زیر ایفا می کند:

جدول1- مولفه های امنیت ملی و دفاع غیرعامل

مولفه های امنیت ملی  تاثیرات اقدامات دفاع غیرعامل

حفظ جان مردم کاهش تلفات جمعیت نظامی و غیرنظامی کشور در برابر تهدیدات و حملات نظامی دشمن به عنوان با ارزش ترین سرمایه های یک کشور

حفظ تمامیت ارضی    تقویت توان رزمی و دفاعی نیروهای مسلح و بالا بردن آستانه مقاومت کشور در حفظ سرزمین و ایجاد بازدارندگی

حفظ سیستم های اقتصادی و سیاسی    کاهش آسیب پذیری و خسارات تاسیسات، تجهیزات و نیروی انسانی مراکز حیاتی، حساس و مهم اقتصادی، سیاسی، ارتباطی، تولیدی و ... در جهت استمرار خدمات و عملیات

حفظ استقلال و حاکمیت کشور حفظ مراکز عمده عدایت و رهبری سیاسی و نظامی، اجتماعی، زیرساخت های حیاتی و حساس و مهم در برابر تهدیدات آشکار و نهان دشمنان از جمله عوامل اساسی در حفظ استقلال و حاکمیت کشور می باشد.

 منبع: اصول و مبانی پدافند غیرعامل، نویسنده: جعفر موحدی نیا، انتشارات: دانشکاه صنعتی مالک اشتر، شهر: تهران،نوبت چاپ: اول- زمستان1386، صفحه: 27 الی 31.

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:35 توسط ب. ش |

«مديريت بحران» همچون مفهوم «بحران» از منظرهاي گوناگون مورد تعريف و تدقيق واقع شده است; گستره مفهومي تعريف اين واژه بسيار فراخ و در برگيرنده هر تمهيدي براي پرهيز از بحران و جستجوي انديشمندانه بحران و خاتمه و مهار بحران در راستاي تامين منافع و غيره است.در پاره اي از متون، مديريت بحران بر نوعي تدبير استراتژيک دلالت دارد که در فرايند آن محيط هاي داخلي و خارجي يک بحران مورد تحليل واقع شده، شناخت لازم کسب، مسير استراتژيک پايه گذاري و استراتژي هايي خلق مي شوند که نخبگان را براي رسيدن به اهداف تعيين شده و تدبير شايسته و بايسته بحران ياري رساند

مديريت جامع بحران و ارتباط آن با پدافند غيرعامل موضوع اصلي گفت و گوي رضا پيرهادي از خبرگزاري فارس با دکتر شهرام علمداري مشاور رييس سازمان پدافند غيرعامل کشور و رييس سابق اورژانس کشور است. علمداري در اين ارتباط معتقد است: با وجود قرآن و تدابير دفاعي و راهبردهايي که در زمينه مديريت بحران در اين کتاب آسماني وجود دارد، جمهوري اسلامي مي تواند يکي از کشورهاي پيشرو در اين زمينه باشد. وي با اشاره به اينکه تمامي آيات قرآن يک تدبير و آفند غيرعامل است،  به مطالعاتي اشاره کرد که با مبنا قرار دادن قرآن به نکات علمي و جديد در اين عرصه دست يافته اند که به زودي منتشر خواهد شد. مديريت بحران در کشورمان دانشي نوين و نوپاست. بخش نخست اين گفت وگو را در شماره امروز و بخش دوم آن را هفته آينده مي خوانيد.    
مديريت بحران، از مقولاتي است که پس از هر حادثه و بحراني کاربرد فراواني دارد، قبل از هر سوالي بايد بدانيم مديريت بحران چه معنايي دارد و از چه زماني به صورت يک علم مطرح شده است؟    
 علم مديريت بحران، در دنيا يک علم جوان و نوپا به شمار مي رود، بشر به علت درگير بودن با انواع بحران ها و حوادث (طبيعي، صنعتي، تروريستي و غيره) در طول تاريخ، همواره تمهيداتي را براي در امان ماندن از اين حوادث مد نظر داشته است. بعد از جنگ جهاني دوم و مطرح شدن دانش مديريت نوين، مقابله با بحران ها و مديريت آن، ساز و کار و سازماندهي مناسبي را مي طلبيد. در واقع انسا ن  به دنبال تدبير و اداره بحران ها و شرايط بحراني بوده است. هر چند در اين بين عده اي هم مخالف بودند و مي گفتند بعيد است که بتوان بحران را پيش بيني و کنترل کرد.    

اما طرفداران مديريت بحران با اين استدلال که هر چقدر بتوان بحران را کاهش داد، شرايط بهتري خواهيم داشت، به گسترش آن پرداختند. حدود 25 سال پيش، علم مديريت بحران، به صورت مقدماتي در دنيا مطرح شد، بيشترين مباحث هم در ارتباط با مديريت بحران در مقابله با حوادث طبيعي بود. البته مديريت بحران در عرصه نظامي خيلي پيشتر از مديريت بحران در برابر حوادث طبيعي مطرح بوده است.    
اگر بخواهيم به صورت آکادميک به مديريت بحران بپردازيم حدود 15 سال است که اين دانش در دانشگاه ها تدريس مي شود. حتي تعداد دانشگاه هايي که به آموزش اين دانش مشغول اند محدود هستند و کتاب هاي موجود در اين زمينه هم محدود هستند.    

با اين مقدمه، تعريف مديريت بحران چه مي شود؟    

تعريف ابتدايي مديريت بحران، يک تعريف فني و تکنيکال بود. به اين شکل که در صورت وقوع بحران، نيروهاي امدادي چگونه به فعاليت بپردازند و به امداد و نجات مشغول شوند. در تعريف از مديريت بحران، بيشتر فاز مقابله مطرح بود; يعني حادثه رخ بدهد و آنگاه انسان چه کند و چگونه بعد از حادثه را مديريت کند. اما بعد از مدتي مشخص شد که اين تعريف از مديريت بحران، کار ساز نيست و مشکلي را حل نمي کند. با توجه به توسعه همه جانبه اي که در جوامع شاهد هستيم و ايجاد کارخانجات و استفاده از تکنولوژي هاي جديد، مطمئنا بحران هاي نويني را شاهد هستيم. به عنوان مثال اگر از يک زمين لم يزرع، استفاده اي نبريم، بحراني وجود ندارد اما به محض اينکه در همين دشت، پالايشگاه گاز احداث شود، شرايط براي وقوع بحران فراهم مي شود. از نشت گاز گرفته تا احتمال انفجار مخازن بحران هايي هستند که احتمال وقوعشان فراوان است. بعد از مدتي مشخص شد تعريف اوليه مديريت بحران ناکارآمد است، طي 5 سال گذشته تعريف جديدي از مديريت بحران مطرح شده است. که شامل:    

1-    به تدابيري که اتخاذ مي شود تا حادثه از هر نوعي رخ ندهد (پيشگيري)، اين نوع تدابيرمعمولا سخت افزاري هستند.    

2-    اگر حادثه رخ داد، عوارض و خرابي هاي کمتري حاصل  شود.    

3-    آماده سازي و آموزش مردم هم بايد انجام شود، مباحث نرم افزاري در اين بند مطرح مي شوند و برنامه سازمان ها و آمادگي آنها هم مطرح است.

4-    اگر حادثه اي رخ داد، پس از مقابله صحيح، بازسازي و بازتواني اثربخشي هم انجام شود. با اين تعريف ديگر نمي توانيم از مديريت بحران نام ببريم، در تعريف جديد از «مديريت جامع بحران» نام مي برند که در پنج فاز، پيشگيري، کاهش مخاطرات، آمادگي، مقابله و بازسازي و بازتواني انجام مي شود.    

بايد ذهن مردم و مديران را از تعريف اوليه مديريت بحران به سمت تعريف جديد مديريت بحران سوق دهيم. زيرا علاوه بر ناکارآمدي، باعث مي شود تا هزينه، نيرو و نگاه ها به سمت غيرفعال برود. در ديدگاه اوليه بايد دست روي دست گذاشت تا بحران اتفاق بيفتد و آن گاه تدبيري برايش بينديشيم.    
بر همين اساس مطالعات قرآني ما شکل گرفت چون با کمي مداقه در اين کتاب آسماني وروايات ذيل آنها پي برديم که بهترين وجامع ترين الگوي مديريت بحران در آنجاست. انسان امروزي هنوز هم باديدي دوبعدي و در سطح، به توسعه و بحران نگاه مي کند ولي مطالعات مانشان داده است که قرآن کريم حداقل از چهار بعد به اين مقولات توجه نموده است. ايده جامعه آماده براساس همين مطالعات شکل گرفت. اين ايده تفاوت هاي ماهوي جدي با ايده جامعه ايمن غربي ها دارد که خود مصاحبه ديگري را مي طلبد.     

ارزيابي شما از وضعيت فعلي مديريت بحران و حتي مديريت جامع بحران در کشور چيست?     
 اولين باري که اين مفاهيم تحت عنوان سياست وارد برنامه هاي توسعه کشور شد، سياست هايي بود که مقام معظم رهبري تحت عنوان سياست هاي ابلاغي پيشگيري و مديريت بحران در حوادث غيرمترقبه در سال 84 اعلام فرمودند. مروري بر اين سياست ها، نشان مي  دهد که بيش از 60 درصد از اين سياست ها مبتني بر پيشگيري است. مواردي چون کاهش مخاطرات و شناسايي حوادث هم در اين سياست ها مطرح شده اند.     

منظورتان اين است که قبل از اعلام اين سياست ها توسط مقام معظم رهبري، در زمينه مديريت بحران اقدامي صورت نپذيرفته و قانون جامعي وجود نداشت؟

بايد بگويم که در سطح سياستگذاري توجه کمي شده بود و هر چند مباحثي مطرح بود، اما عملا قانوني وجود نداشت. در سير مديريت بحران، يک اصل وجود دارد، آن هم اين است که بايد سياستگذاري درستي انجام شود، اگر اين سياستگذاري درست نباشد، مسير تصميم سازي تا انتها غلط پيش خواهدرفت. پس از اعلام اين سياست ها توسط مقام معظم رهبري، شاهد حرکتي فزاينده و رو به جلو در کشور به سمت اين اجرايي نمودن اين سياست ها هستيم. براي اين که در اين زمينه حرفي براي گفتن داشته باشيم، راه درازي در پيش داريم.    

البته بايد، باور و فرهنگ صحيح «مديريت جامع بحران» در مديران و مسوولان شکل بگيرد و بعد وارد مراحل بعدي شويم. خوشبختانه با هماهنگي و همکاري  سازمان پدافند غيرعامل و سازمان مديريت بحران وزارت کشور اين حرکت ها با سرعت زيادي پيش مي رود. در اين زمينه لازم است تاکيد کنم که آينده خوبي در پيش داريم و در آينده نزديک شاهد عملياتي شدن سياست هاي ابلاغي خواهيم بود.    

براي روشن تر شدن موضوع بهتر است بحث را بازتر کنيم، به خود بحران و انواع بحران ها بپردازيم؟ بحران چيست؟ و چه تعريفي دارد؟    

براي اين که به تعريف کاربردي بحران برسيم، بايد مقدمه اي را بگويم تعاريف بحران، فراوان و خيلي فلسفي است، اکثرا اين تعاريف قابليت عملياتي شدن را ندارند. ابتدا بايد شاخصه هاي بحران را تعريف کنيم، در بحران چهار شاخص وجود دارد: 1- شدت حادثه، 2- وسعت حادثه، 3- قابل مديريت بودن حادثه با منابع موجود انساني، تجهيزاتي، مالي واطلاعاتي 4- اختلال نظم و امنيت جامعه.    

با اين شاخص ها مي توانيم به تعريف بحران برسيم. بحران عبارت است از واقعه اي ناگهاني- هميشه هم ناگهاني نيست- که در جامعه به وجود مي آيد، باعث ايجاد بي نظمي و اختلال در امنيت جامعه مي شود و مديريت منابع جامعه را مختل مي کند و نيازمند تدابير عميق است.    
همان طور که در سوال مطرح شد، بحران انواعي هم دارد. گاهي بحران با استفاده از منابع و کمک هاي محلي قابل مديريت است که بحران محدود نام مي گيرد. گاهي علاوه بر منابع محلي به منابع استاني هم نياز است، گاهي به منابع ملي و کشوري نياز داريد و گاهي هم به کمک هاي بين المللي نياز داريد، اين سطح بندي بحران است.

منظورم انواع بحران به لحاظ کيفيت بود، در مورد سنخ شناسي  يا همان کيفيت بحران توضيح دهيد؟    
بيش از 46 نوع حادثه طبيعي وجود دارد که تحت عنوان بحران هاي طبيعي شناخته مي شوند، نوع ديگري از بحران ها با عنوان بحران هاي انسان ساز شناخته مي شوند، که شامل انفجار، آتش سوزي و حوادث صنعتي هستند. دسته سومي از حوادث هم وجود دارد که گاهي در بحران هاي انسان و گاهي هم به صورت جداگانه مطرح مي شوند. اين دسته از بحران ها، جنگ ها و حوادث تروريستي هستند. اين حوادث از لحاظ محتوي، نوع عمليات و اداره بحران تفاوت هايي را با هم دارند ولي اساس و فرآيند مديريت آنها يکسان است. در واقع تفاوتي نمي کند شما با يک زلزله مواجه هستيد يا با يک حادثه صنعتي، آنچه متفاوت مي شود، محتوي کار است. حدود بيست تفاوت  ماهوي در اين زمينه وجود دارد اما خيلي در مديريت تاثير نمي گذارد.    
بحران ها به چه عللي و چگونه به وجود مي آيند؟    

هر بحراني، زمينه ا ي به نام تهديد يا خطر بالقوه دارد. وقتي در منطقه اي گسل وجود دارد زمينه بحران آماده است. اگر رودخانه اي از وسط شهر مي گذرد، تهديدي براي سيل است. اگر دشمن ديوار به ديوار خانه شما نشسته و تحرکاتي را عليه کشور انجام مي دهد، ريشه و تهديدي براي جنگ به شمار مي رود. بايد خطر بالقوه به خطر بالفعل تبديل شود تا بحران شکل بگيرد. برخي از عوامل دخيل هستند تا اين خطر بالقوه بالفعل شوند، که به عنوان خطرپذيري تعريف مي شود.
فاکتورهاي زيادي در ايجاد خطر پذيري دخيل هستند که مهمترين فاکتور، قرار گرفتن تهديد بالقوه در مهمترين و حياتي ترين قسمت جامعه است، در اين حالت است که بحران شکل مي گيرد. هر گاه تهديد در کنار يک موضوع استراتژيک قرار گرفت بحران را به همراه خود دارد، اگر مديران جامعه به اين بحران و تهديد آن توجهي نکنند و تهديد شناسي انجام ندهند و به جامعه و به جمع الجمع اين دو توجه نکنند و نقشه آن را احصا نکنند و تدبيرات لازم را پيش بيني نکنند و پيشگيري انجام ندهند، قطعا با کوچکترين تلنگري، تهديد بالقوه به يک بحران و تهديد بالفعل تبديل مي شود.    

علت اساسي بحران به مواردي چون: عدم تهديد شناسي مطلوب، عدم جامعه شناسي مناسب، عدم شناخت اثرات تهديد بر جامعه، باز مي گردد. موارد فوق هم به زير مجموعه هاي وسيعي از علل مرتبط هستند.    

آيا عوامل سياسي و اقتصادي هم مي توانند در بروز بحران نقش داشته باشند؟    

جامعه ابعاد مختلفي دارد; ابعاد سياسي، اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و امنيتي، پنج بعد اصلي هر جامعه هستند. هر کدام از اين ابعاد به زير مجموعه ها و ابعاد ريزتري تقسيم مي شوند و هر کدام از اين ابعاد تهديداتي مختص خودشان دارند. به عنوان مثال حضور دو قوم در يک شهر مي توانند زمينه ساز مناقشات و تهديداتي باشد. ناديده گرفتن حقوق يکي از اين اقوام مي تواند عاملي براي بالفعل شدن تهديد شود. اگر تعادل عرضه و تقاضاي يک محصول در جامعه بر قرار نشود، مي تواند زمينه بروز بحران اقتصادي را فراهم نمايد. حتي گاهي اين بحران ها در کنار يکديگر مي توانند به صورت زنجيره  از بحران ها عمل نمايند. غير ممکن است مديري ادعاي مديريت بحران داشته باشد اما به ابعاد و جوانب ديگر بحران توجهي نکند.    

جمله اي درباره کشورمان وجود دارد که بارها شنيده ايم «ايران، کشوري بحران خيز است.» آيا شما به اين جمله اعتقاد داريد، به چه علت چنين توصيفي از کشورمان وجود دارد؟

به طور کلي کره زمين به سمت بلاخيزتر شدن و بحران خيزتر شدن مي رود. افزايش جمعيت دنيا يکي از عوامل بحران خيز است و باعث افزايش مرگ و مير مي شود. در ضمن اکثريت جمعيت دنيا در نقاطي زندگي مي کنند که در معرض تهديد و به قولي حادثه خيز هستند، زندگي در کنار رودخانه ها و آب خود عاملي براي سيل و آب گرفتگي است. تکنولوژي و صنعت با سرعت در حال رشد و توسعه هستند. اين  دو مساله، به دليل جابه جايي مواد خطرناک و ديگر عوارض مرتبط با تکنولوژي و صنعت، مي توانند تهديدهاي جديدي را به وجود آورند. گرم شدن زمين يکي از تهديدات صنعت است و دليل آن پديده گلخانه اي ناشي از آلودگي هاي کارخانجات صنعتي و ديگر توليدات تکنولوژيک است. با گرم شدن کره زمين يخ هاي قطبي آب مي شوند و زمينه را براي بالا آمدن سطح درياها، باران بيشتر و سيل و انواع طوفان ها و... فراهم مي نمايد. بحران هاي انسان ساز هم به دليل قدرت طلبي قدرت هاي جهاني در حال افزايش است حضور آمريکا در عراق و افغانستان مثال مناسبي براي اين مساله است.

جمهوري اسلامي ايران جزو 6 کشور اول دنيا و 4 کشور اول آسيا به لحاظ وقوع بلاياي طبيعي است. بزرگترين گسل هاي دنيا در منطقه اي بين ايتاليا و چين قرار دارد که ايران نيز در اين منطقه است. گسل هاي بزرگي در سراسر کشور وجود دارد که عاملي براي بحران محسوب مي شوند. وجود رودخانه ها در کنار شهرها، عامل ديگري براي بلاخيزي است که باعث سيل مي شود. خشکسالي هم يکي از ديگر از اين بلاياست. سه بحران زلزله، سيل و خشکسالي بيش از 80 درصد بحران ها را در ايران تشکيل مي  دهند.

علل سياسي هم مطرح است، کشور ايران به لحاظ ژئوپليتيک در نقطه اي از دنيا واقع شده که مستعد برخي مسائل سياسي است. نفت خيز بودن خاورميانه و جنگ انرژي در دنيا، باعث طمع ورزي به کشورمان است. از طرفي وقوع انقلاب اسلامي و سياست هاي اصولي جمهوري اسلامي باعث شده تا تهديداتي از جانب دشمنان عليه کشورمان مطرح شود، اين مسائل موجب گرديده تا کشورمان از لحاظ بحران هاي انسان ساز و جنگي هم مستعد بحران باشد.    

البته اين نکته حائز اهميت را بايد ذکر کنم که حادثه خيز بودن کشور ما خود يک فرصت بزرگ براي آماده شدن هرچه بيشتر جامعه ما شود.    

بحران چه تاثيري بر افکار عمومي دارد؟    

در تاثير گذاري بحران بر افکار عمومي هيچ شبهه اي وجود ندارد و بحران مي تواند اثرات مختلف را بر افکار عمومي داشته باشد.    

اثرات اجتماعي، سياسي، فرهنگي، اقتصادي، و امنيتي را در اين زمينه مي توان نام برد. بسته به اين که بحران از چه جنسي باشد اثرات آن هم فرق مي کند. با ترسيم يک جدول و مقايسه حوادث مختلف و تاثيرشان بر اقتصاد، مسائل سياسي، مسائل فرهنگي، اجتماعي و... مي توان به اثرات مثبت و منفي آن پي برد. هر بحراني آثار اقتصادي را به همراه دارد، از نظر اجتماعي مي تواند زمينه ساز اغتشاشات، بيکاري و مسائل ديگر اجتماعي شود، از لحاظ سياسي مي تواند منجر به درگيري اقوام مختلف، احزاب و مردم شود. از نظر امنيتي هم که مباحث خودش را دارد.    
نوع بحران هم در اين زمينه تاثير گذار است. يک حادثه طبيعي مثل سيل با بحران جنگي متفاوت هستند. در بحران جنگي يا سياسي حتما نيازي نيست که حمله اي صورت بگيرد يا جايي بمباران شود، همين که جنگ رسانه اي به منظور عمليات رواني شروع شود باعث شرايط خاصي خواهد شد و موجب بروز مشکلاتي در جامعه مي شود. در جنگ هاي نسل چهارم ابزار جنگ، رسانه و عمليات رواني است.    

هدف پدافند غيرعامل، ايمن سازي و کاهش آسيب  پذيري زيرساخت هاي مورد نياز مردم است تا بتدريج شرايطي را براي امنيت ايجاد نمايد. پس از بحث درباره بحران و مديريت بحران، لازم است وارد بحث ارتباط پدافند غير عامل و مديريت بحران شويم. چه ارتباط و چه نسبتي بين اين دو مي تواند وجود داشته باشد و وجود دارد؟

پدافند غير عامل همان طور که گفتيد هر اقدامي است که به طور غير مسلحانه بتواند آثار يک حمله نظامي يا جنگ را کاهش دهد.چند بحث مهم در پدافند غير عامل مطرح است; تهديدشناسي مناسب يکي از مهمترين مباحث است. پدافند غير عامل به دو بخش پدافند سخت و پدافند نرم تقسيم مي شود. در پدافند سخت از اقدامات سخت افزاري مثل اقدامات مهندسي استفاده مي نماييم. پدافند نرم شامل استفاده از تاکتيک هايي است که مشتمل بر برنامه ريزي و آماده سازي سيستم و سازمان هاست.

پدافند نرم در اکثر کشورهاي مطرح، بحث مهم و اساسي به شمار مي رود. پدافند نرم مي گويد: بايد بتوانيم مديريت بحران اصولي و صحيحي را انجام دهيم. اگر پدافند سخت را که شامل پيشگيري، پيش بيني، کاهش مخاطرات و ديگر موارد است را به همراه پدافند نرم که مبتني بر برنامه ريزي است را با مديريت جامع بحران در کنار هم قرار دهيم، با اين ديدگاه جامع مي توان اين گونه بيان کرد: پدافند غير عامل، يک مديريت جامع بحران در عرصه دفاع است. جنگ ها به انواع و نسل هاي مختلفي تقسيم بندي شده اند. جنگ هاي نسل اول، دوم، سوم مبتني بر ميدان جنگ و عرصه  نظامي است. اما در جنگ هاي نسل چهارم، شکل جنگ ها تغيير يافته اند. در جنگ  نسل چهارم، استفاده از تسليحات نظامي پيشرفته واستفاده از عمليات رواني ورسانه اي مطرح است.    

اما به نظر اينجانب، جنگ نسل پنجمي هم در دنيا شروع شده است که مقام معظم رهبري درچند سال اخير به خطر گسترش آن تاکيد داشته اند. مشخصه اين جنگ ها، آفند غيرعامل يا حمله به کشورهابدون سلاح است.    

آفند غير عامل،  را بيشتر توضيح دهيد.   

ايجاد رخنه در اتحاد مردم و حاکميت، يک آفند غير عامل است که دشمن به کار مي برد. ايجاد بحران کاذب اقتصادي، انتشار شايعه مثل گسترش بيماري سارس در آسياي شرقي توسط رسانه هاي آمريکا که اقتصاد کشورهاي آسياي شرقي را در عرض چند هفته به زمين زد، در حالي که طبق اعلام مقامات مالزيايي آمار کشته شدگان تصادفات جاده اي مالزي ده برابر مرگ و مير ناشي از سارس بوده است. عوارض اقتصادي و شايعات ناشي از اين بيماري، مشکلات فراواني براي اين کشورهابوجود آورد.

جنگ رسانه اي را مي توان يک آفند غيرعامل دانست، مقابله و آمادگي با آفند غيرعامل بسيار سخت است زيرا نيازمند مهارت هاي شناختي بسيار بالايي است. در اين زمينه بايد براي مديران کشور آموزش هاي لازم را تدارک ديد. در تقسيم بندي شخصي ام به اين نوع از جنگ ها، جنگ نسل  پنجم مي گويم. اين نوع جنگ ها، جنگ هاي نرم افزاري و پيچيده هستند.    

با تمام اين تفاسير، خوشبختانه قرآن کتاب آسماني مسلمانان مملو از نکته هايي براي مقابله با اين نوع جنگ هاست. به عقيده اينجانب جنگ هاي آينده دنيا قطعا به سمت گسترش اين نوع جنگ هاست که در آن بااستفاده از ايجاد سازمان هاي غيردولتي با ماموريت هاي کاذب در حوزه هاي مختلف اقتصادي، سياسي، امنيتي، اجتماعي وفرهنگي، درکشورها، ناپايداري دائمي وفروپاشي حکومت ها رخ خواهدداد. سلاح قدرتمند ثقلين (قرآن کريم وعترت)، نه تنها راه مقابله با انواع مختلف ومتعدد اين نوع جنگ هارابه مامي دهد بلکه باجرات مي توانم بگويم که موقعيت بسيار بالاي آفندي را به ما مي دهد که درصورت انجام مطالعات دقيق آمايش سرزميني درکره خاکي، قابليت اجرايي دارد.    

بحثي در ارتباط با قرآن و نکته هايي فراوان در باب مقابله با تهديدات نرم مطرح کرديد در اين زمينه بيشتر توضيح دهيد؟ از اين کتاب ارزشمند در مديريت بحران چه استفاده اي مي توان کرد؟ 

قرآن و عترت دو يادگار پيامبر (ص) هستند که مي توانند باعث نجات بشريت شوند. به اعتقاد من قرآن سند راهبردي جهان اسلام است. قرآن، سند راهبردي جامع جهان اسلام است. قرآن کتابي است که براي همه انسان هاي اعصار گذشته، حال و آينده حرف دارد، در اين کتاب راه پيروزي نمايان شده است. عترت راه عملياتي کردن تمامي سند رابه انسان نشان داده است.    
به مدت 10 سال پژوهشي به منظور استفاده از قرآن در توسعه و بحران انجام شد. يک جدول ترسيم کرده و آيات قرآن و سيره نبوي و علوي مرتبط را در مقابل هم قرار داديم، آن چه از اين جدول بدست آمد، بسيار جالب بود. در ميان احاديث، اقداماتي را پيدا کرديم که عملياتي کردن آيات را مشخص مي کرد. در همه آيات قرآن يک تدبير سياسي، اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي وجود دارد.    

پس از مطالعات فراوان، ماچرخه زيررا مبنا قرار داديم وبراساس آن يکبار ديگر آيات وروايات را مرور نموديم.    

به هر آيه قرآن از پنج بعد (اجتماعي، سياسي، فرهنگي، اقتصادي، و امنيتي) مي توان نگريست، به عنوان مثال در«بسم الله الرحمن الرحيم» حداقل دو تدبير فرهنگي وجود دارد ; تدبير اول آغاز فعاليت  با نام خداست و تدبير ديگر رحمت است، که شامل رحمت عامه و خاصه مي شود.    
به نظر مي رسد که دشمنان قسم خورده اسلام از سال ها پيش در قرآن و آيات آن تحقيق انجام مي دهند. به طور مثال دکتريني با عنوان رحمت در فطرت انسان از ديدگاه قرآني شناسايي کرده اند.   
در قرآن بر رحمت و مهرباني خيلي تاکيد فراوان شده است. به جز سوره توبه در تمامي سوره ها «بسم الله الرحمن الرحيم» داريم که بر رحمت تاکيد شده، همچنين در آيات فراواني از رحمت نام برده شده و بر آن تاکيد شده است. بيشتر آفندها عليه دنياي اسلام با محوريت آفند عليه رحمت است. اکثر محصولات هاليوودي محتواي خشن دارند و دعوت به خشونت مي کنند و هدف شان نفي رحمت است.    

همچنين با استفاده از ايادي خودشان مثل بن لادن و القاعده چهره خشن و غير رحماني از اسلام نشان مي دهند. يکي از راهبردهاي آفندي دشمنان، خشونت است.

پس راهبرد پدافندي ما رحمت است. اگر جامعه اسلام مبتني با فرهنگ رحمت حرکت کند و رحمت عامه و خاصه ترويج شود، در واقع از پدافند غير عامل و از نوع نرم در مقابل آفند دشمنان استفاده شده است. انواع رحمت در قرآن کاربردهاي مختلف و متفاوتي دارد رحمت در بسم الله الرحمن الرحيم رحمت در استعانت به رحمت خداوند است و در الرحمن الرحيم سوره حمد سنت کريمه حمد را مد نظر دارد. استفاده از کلمات عليم و علم و حکمت براي خداوند هم از واژه هايي هستند که در اين زمينه قابل بحث مي باشند. داستان هاي قرآن هر کدام يک پيام پدافندي دارند، اين پيام ها را استخراج کرده ايم و به زودي مجموعه اي را در اين زمينه منتشر خواهيم کرد.

اميدواريم بتوانيم، روش هاي پدافند غير عامل و مديريت بحران را با استفاده از آيات قرآن تدوين نماييم. هدفمان هم استفاده از اين کتاب الهي در جنگ هاي نسل پنجم است.

آيا مي توان پدافند غير عامل و مديريت بحران را يکي دانست؟ چه نسبت و ارتباطي بين او دو مي توان وجود داشته باشد؟    

مديريت بحران امر کلاني به شمار مي رود، مي توان اين گونه تصور کرد که يک دايره وسيعي تحت نام مديريت بحران وجود دارد و در واقع يک چارچوب است که مي توان هر محتوايي را وارد آن کرد و به مديريت آن پرداخت. در اين چارچوب مي شود يک حادثه مانند زلزله را قرار داد يا مي توان مبحث دفاع و جنگ را پيگيري کرد. مديريت بحران با سازماندهي در ارتباط است. سازماندهي در جنگ شکل خاصي دارد و در حوادث طبيعي هم شکل ديگري به خود مي  گيرد. در هر دو بحث به فرماندهي، مديريت، عمليات، پشتيباني و لجستيک نياز است، اما اين دو در محتوا متفاوت هستند.    

مديريت بحران ( تعريف و توصيف فرآيند مديريت بحران) داراي چه عناصر و اجزايي است؟    
مديريت بحران را مي توان با دو بينش جديد و قديمي که وجود دارد، بررسي کرد. در بينش قديمي، مديريت بحران بيشتر با عمليات مرتبط بود، توجهي به سياستگذاري و برنامه ريزي نمي شد، در واقع اين گونه تصور مي شد که مديريت بحران فقط عمليات است. در اين ديدگاه، حضور تيم هاي امدادونجات، اورژانس، هلال احمر و... و عمليات انجام گرفته توسط آنان مساوي با مديريت بحران بود.    

اما در حال حاضر، جنس کار و نگرش تغيير يافته است. در نگرش جديد، تدوين دکترين، سياستگذاري علمي، آمايش سرزميني تخصصي، تدوين راهبردها ومديريت صحيح پروژه ها اهميت دارند. اگر سياستگذاري درستي نباشد و ساختار مناسبي هم وجود نداشته باشد با وجود استفاده از بهترين امکانات، مديريت بحران ناموفق و عقيم خواهد بود.

فرآيند مديريت بحران از تدوين دکترين، انجام سياستگذاري و تدوين استراتژي آغاز مي شود. در اين بين بايد تهديد شناسي مناسب صورت بگيرد و نقشه خطر پذيري تدوين شود، تهيه نقشه خطرپذيري کشور يکي از ضروريات است و بايد اقدام لازم صورت بگيرد. اگر اين نقشه تهيه نشود، مراحل بعدي دچار مشکل خواهد شد. مراحل بعدي نيز شامل عمليات، آموزش و مانور مي شود.    
چرخه مديريت بحران شامل چه مواردي مي شود؟ و چه معنايي دارد؟    

چرخه مديريت بحران از پيشگيري و کاهش مخاطرات شروع مي شود. آمادگي، مقابله و بازسازي مراحل بعدي چرخه مديريت بحران هستند. اقدامات انجام شده در مراحل مختلف متفاوت است، در بحث پيشگيري به دنبال آن هستيم تا از ايجاد يک حادثه جلوگيري نماييم و کاهش مخاطرات انجام کارهايي است بعد از بروز حادثه، عوارض کمتري حاصل شود، که با پيشگيري متفاوت است.برخي اوقات، دو مورد فوق، خلط موضوع مي شوند.    

در علم جديد مديريت بحران، پيشگيري و کاهش مخاطرات از هم جدا شده اند، کاهش مخاطرات در حوادث جنگي بيشتر به کار مي آيد. در قسمت مقابله هم وارد مبحث عمليات مي شويم که خود شامل 16 نوع عمليات مي شود. مخابرات، شريان هاي حياتي، نفت و گاز، آواربرداري، تامين غذا، اسکان اضطراري، سرپناه و ديگر موارد جز اين 16 عمليات هستند. فاز آمادگي قبل از مقابله صورت مي پذيرد و اقدامي نرم افزاري است، که شامل آموزش به مديران و پرسنل مي شود. فاز بازسازي هم آخرين مرحله است، که شامل احيا، مرمت و بازسازي بناها، تاسيسات صنعتي و باز تواني رواني انسانهاست.    

سازمانهاي مرتبط با مديريت بحران چه وظايفي دارند؟    

در دنيا دو نوع سازمان  براي مديريت بحران طراحي مي شود، هر چند مديريت بحران بسيار فراتر از آن است که در دو سازمان بگنجد. به عنوان يک مدرس مديريت بحران معتقدم: بهترين مديريت بحران را حضرت امام خميني (ره) اعمال مي کردند و آموزش مي دادند.    

در واقعه دفاع مقدس، امام خميني (ره) با وجود حضور ارتش وسپاه، اقدام به تشکيل بسيج مي کنند. آن زمان فلسفه بسيج براي برخي از جمله بني صدر قابل هضم نبود. اما بعد از جنگ و حتي اين روزها، اکثر تحليلگران معتقد هستند که اگر بسيج نبود اتفاقات زيادي براي کشوررخ مي داد. با کمک بسيج، کشور از بحران ها و چالش هاي فراواني نجات يافت. امام خميني(ره)، بزرگترين و کاربردي ترين مديريت بحران را براي ما به يادگار گذاشت.    

براي آشنايي بيشتر با بحث لازم است توضيح بيشتري بدهم. دو تفکر مطرح درباره مديريت بحران در دنيا وجود دارد. يکي از اين تفکرات که توسط نومحافظه کاران آمريکايي و عوامل صهيونيسم تبليغ مي شود، ناديده گرفتن نقش مردم و گسترش سازمان محوري در مديريت بحران است. در اين تفکر، مردم به هيچ عنوان حق حضور و دخالت در عرصه مديريت بحران را ندارند و حتي گاهي ورود صليب سرخ که يک نهاد مردمي است را هم ممنوع مي کنند، مثال خوب اين تفکر، حوادث پس از طوفان کاترينا و آتش سوزي اخير کاليفرنيا در آمريکاست، که بعد از چندسالي که از حادثه مي گذرد، مشکلات همچنان باقي است.    

تفکر و الگوي ديگري که مطرح است الگوي مديريت بحران مبتني بر جامعه است. اين الگو اخيرا در کشورهايي همچون بنگلادش، جزاير سليمان، نپال وچند کشور ديگر مطرح شده است. اين کشورها معتقدند که نيازي به سازمان نيست، آموزش هاي لازم را به صورت فردي به تمام شهروندان ارائه مي دهند، اين اقدام و آموزش ها در سونامي باعث شد تا مرگ و مير در مناطقي که تحت اين الگو بودند، کاهش يابد. البته اين الگو هم نقص دارد، اگر سازمان ناظر بر فعاليت  هاي مردمي وجود نداشته باشد، مطمئنا آسيب هايي را به همراه خواهد داشت.    

تفکر امام خميني(ره) که همان تفکر برگرفته از قرآن وعترت است، باالگويي که به نام «جامعه آماده» تدوين شده است، در اين زمينه نقصي ندارد، خوشبختانه اين ديدگاه، امروز مدون شده است.امروز تفکر بسيج، که توسط امام خميني بنيانگذاري شد يک تفکر جهاني است. اين تفکر را در سه کنگره جهاني ارائه دادم که با تعجب و حيرت حاضران روبرو شد. اين ديدگاه توسط درکنفرانسي که توسط دولت مالزي درزمينه مديريت بحران برگزار شده بود مورد توجه اکثر انديشمندان قرار گرفت.  با نگرش فوق و توضيحاتي که قبل از اين ارائه کردم، در قبال مديريت بحران همه موظف هستند. موضوع مهم و چنين گسترده را نمي توان بر دوش سازمان خاصي نهاد. همه سازمانها، ارگانها، گروه ها، حتي خانواده ها و مجموعه هاي زنده بايد براي مديريت بحران برنامه داشته باشند.

اهداف مديريت بحران در پدافند غير عامل را تشريح کنيد؟ آيا چنين اهداف و ارتباطي وجود دارد؟    
جنگ، حوادث جنگي و تروريستي داراي محتواي بسيار غني و علمي مي باشند، انواع جنگ ها، انواع سلاح ها، انواع مختلف صنايع دفاعي و غيره خود گواه اين مساله است، در واقع دفاع عامل به شدت در حال گسترش است. آفند ديگري هم نام برديم تحت عنوان آفند غير عامل که حدود 60 نوع جنگ راشامل مي شود. نمونه بارز آفند غير عامل فروپاشي اتحاد جماهير شوروي بود،  که علي رغم قدرت دفاعي و بازدارندگي مناسب شوروي، در مقابل اين نوع آفند شکست خورد. حضرت امام خميني (ره) پيش بيني دقيقي دراين زمينه انجام داده بودند ونامه ايشان با گورباچف بسيار تخصصي مدون گرديده است که خودمي تواند درچندجلسه آموزشي مديريت بحران مورد بحث قرار گيرد.    

مديريت بحران به پدافند و علم پدافند چارچوبي مناسبي مي دهد، با اين چارچوب، مبدا و مقصد مشخص شود و با سازماندهي مناسب و با استفاده مناسب از منابع موجود علمي، انساني، سخت افزاري و نرم افزاري بتوانيم به اهدافمان در هر نوع از جنگ برسيم.    

پس از آشنايي با مديريت بحران لازم است به نقطه ضعف آن هم بپردازيم. چه خلا»هايي در مديريت بحران وجود دارد؟    

خلا» هاي اصلي که در مديريت بحران چه در کشورما و چه در سطح جهاني وجود دارد، شامل: 1- بينش مديران به پدافند غير عامل و مديريت بحران يکي از خلا هاي مهم محسوب مي شود. براي اصلاح و مناسب سازي اين بينش بايد اقدامات لازم انجام شود. مهمترين مساله در مديريت بحران، فرآيند مديريت بحران است که متاسفانه توجه لازم بدان نمي شود و اغلب به فکر جنبه هاي ديگر آن هستند، در حالي که بايد چارچوب اصلي را جدي تر بگيريم.    

2- تهديد شناسي; در عرصه تهديد شناسي بايد چارچوب و بستر لازم را شناسايي و فراهم نماييم. خوشبختانه در زمينه تهديد شناسي از نقاط قوت مناسبي سود مي بريم، هر چند مي بايست نقشه هاي کاربردي و عملياتي اين تهديدها را تهيه کنيم.    

3- بايد مديريت را به صورت کلان جدي بگيريم. در قرآن و نهج البلاغه، تدبير و مديريت تاکيد فراوان شده اند و بايد جدي  گرفته شوند. جنس فرامين قرآني و ائمه از جنس تدبير است.    
و مورد آخر که فرعي است و در دل خلاهاي ديگر هم جاي مي گيرد اين است که جمهوري اسلامي به شدت در حال توسعه است. اگر تدبير لازم را براي توسعه و بحران نينديشيم به شدت دچار بحران خواهيم شد. مديريت توسعه بدون توجه به مديريت بحران، کشور را دچار چالش خواهد کرد. برنامه پنجم توسعه از اين لحاظ نيازمند واکسينه شدن است.    

حالا به اولويت هاي مديريت بحران مي رسيم، با وجود توضيحات ارائه شده توسط شما، آيا نياز نيست در اين زمينه اولويت بندي صورت بپذيرد؟

اولويت اول اين است که به صورت کاملا اجباري و الزامي، همه مديران استراتژيک کشور و بعد مديران مياني نسبت به مديريت بحران چه در عرصه حوادث طبيعي و چه در عرصه حوادث جنگي و صنعتي توجيه شوند و در اين زمينه فرهنگ سازي شود.    

دومين اولويت که در دل اولويت اول است، اين است که مديريت توسعه همکار و هماهنگ با مديريت بحران است و در واقع لازم و ملزوم يکديگر هستند، اين دو مديريت در کنار يکديگر موجب توسعه پايدار خواهند شد. اولويت سوم هم تهديد شناسي است، که قبلا درباره آن توضيح داده ام.    

براي عمل به مديريت بحران،  بايد چه برنامه هايي انجام شود؟    

برنامه  ها بر اساس اولويت هاي گفته شده ترسيم مي شوند، بايد به آموزش مديريت بحران در سطح مديران استراتژيک توجه جدي شود. در اقدام بعدي مديران مياني و تاکتيکي را آموزش داد. اين آموزش ها بايد در دو سطح انجام شود: با اين آموزش ها، نگرش و بينش کافي به اين مديران داده شود. نوع آموزش هم بايد فرق کند. آموزش بايد مبتني بر خود مديران باشد، نه آموزش هاي تئوريک، اين آموزش ها بايد کاربردي باشند و مديران به شدت درگير اين آموزش ها شوند و در نهايت اين آموزش ها منجر به طراحي برنامه مديريت بحران دستگاه ها شود.

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:34 توسط ب. ش |

اهداف پدافند غير عامل:

1- كاهش قابليت‌ و توانايي سامانه‌هاي شناسايي، هدف يابي و دقت هدف‌گيري تسليحات آفندي دشمن.

2- بالا بردن قابليت‌ بقا، استمرار عمليات و فعاليت‌هاي حياتي و خدمات رساني مراكز حياتي، حساس و مهم نظامي و غير نظامي كشور در شرايط وقوع تهديد، بحران و جنگ.

3- تقليل آسيب پذيري و كاهش خسارت و صدمات تاسيسات، تجهيزات و نيروي انساني مراكز حياتي، حساس و مهم نظامي و غير نظامي كشور در برابر تهديدات و عمليات دشمن.

4- سلب آزادي و ابتكار عمل از دشمن.

5- صرفه جوئي در هزينه‌هاي تسليحاتي و نيروي انساني.

6- فريب و تحميل هزينه بيشتر به دشمن و تقويت بازدارندگي.

7- افزايش آستانه مقاومت مردم و نيروي خودي در برابر تهاجمات دشمن.

8-حفظ روحيه و انسجام وحدت ملي و حفظ سرمايه‌هاي ملي كشور.

9- حفظ تماميت ارضي، امنيت ملي و استقلال كشور.

اهميت پدافند غير عامل:

تجارب و شواهد ثبت شده در جنگهاي اعصار گذشته تاريخ بشري و قرن حاضر، نمونه هاي مستدل و انكار ناپذيري است كه اهميت حياتي پديده دفاع غير عامل را آشكار و ثابت مي‌نمايد، موارد مشروحه ذيل نمونه‌هاي بارزي از اين اهميت مي‌باشند.

1- بكار گيري اقدامات پدافند غير عامل، موجب زنده ماندن و ادامه حيات و بقاي نيروي انساني مي‌گردد كه با ارزش‌ترين سرمايه يك سازمان و قدرت ملي كشور مي‌باشد.

*هر كس نفسي را بدون حق قصاص و يا اينكه فساد و فتنه‌اي در روي زمين كند، به قتل رساند، مثل آن باشد كه همه مردم را كشته و هر كس نفسي را حيات بخشد (از مرگ نجات دهد)، مثل آنست كه همه مردم را حيات بخشيده (سوره مباركه مائده 32)

*نيروي‌هاي انساني بزرگترين سرمايه‌هاي يك سازمان، جامعه و كشور مي‌باشند و از دست رفتن نابهنگام يك انسان، بزرگترين زيان اجتماعي است كه به يك جامعه و كشور وارد مي‌شود.

2- دفاع غير عامل موجب صرفه جويي كلان اقتصادي و ارزي در حفظ تجهيزات و تسليحات بسيار گران‌قيمت نظامي نظير (هواپيماهاي شكاري و ترابري، سامانه هاي موشكي و پدافند هوايي و زمين به زمين، رادارها، شناورها، توپخانه صحرايي، تانكها و نفربرها و ... مي‌گردد.

*خريد و تهيه تسليحات نظامي در هر زمان و از هر جا امكان پذير نمي‌باشد.

*وجود حتي يك سلاح (تير بار، توپ، تانك، بالگرد، هواپيما، شناور، موشك‌ و ...) گاهي مي‌تواند سرنوشت يك نبرد را رقم زند.

*مكان يابي صحيح اوليه، مقاوم سازي و ايجاد استحكامات، استفاده مناسب از عوارض طبيعي و ساير اقدامات پدافند غير عامل مي‌تواند به نحوي موثر موجب صرفه جويي در بكار گيري سلاح‌ هاي كمتر پدافندي، نيروي انساني و هزينه‌هاي كلان تسليحاتي و سازماني گردد.

3- دفاع غير عامل، مراكز حياتي و حساس (اقتصادي، سياسي، نظامي، ارتباطي، مواصلاتي، پالايشگاهها، نيروگاهها، بنادر، فرودگاهها، مجتمع‌هاي صنعتي و ...) را در برابر حملات و بمباران‌هاي هوايي و حملات زميني دشمن حفظ نموده، خسارات و صدمات را تقليل و ادامه فعاليت و مقاومت در شرايط بحران و جنگ را ممكن مي‌سازد.

*رعايت پاره‌اي از اقدامات پدافند غير عامل در بعضي از مراكز حياتي و حساس كشور موجب مقاومت، پايداري و ادامه خدمات بهتر و آسيب پذيري كمتر آنها در برابر حملات و بمباران‌هاي هوايي دشمن در طول هشت سال دفاع مقدس بوده است (پالايشگاه اصفهان، سد و نيروگاه آبي دز) مصاديق بارزي از اين مدعاست.

*استراتژي و سياست تمركز زدايي كره شمالي در جهت حفظ مراكز حياتي و حساس، راهبرد عملي و مفيد و موثري با رويكرد دفاعي امنيتي فرا روي مسئولين و مبادي ذيربط كشور در طراحي، ساخت و احداث مراكز حيات و حساس كشور مي‌باشد.

4- اقدامات دفاع غير عامل موجب تحميل هزينه به دشمن مي‌گردد.

*انهدام اهداف مستحكم پراكنده و كوچك به مراتب مشكل‌تر و پر هزينه تر از انهدام اهداف نرم و سست و بدون حفاظ و متراكم و حجيم مي‌باشد.

*دشمن براي هدف‌گيري و انهدام اهداف مستحكم و پراكنده مي‌بايست هواپيماها، تسليحات و زمان بيشتري را صرف كشف و انهدام آنها نمايد و چنانچه خرج يك اقدام يا تهديد از دخل آن براي دشمن بيشتر باشد، تاثير بازدارنده‌اي در تصميم و عمل وي خواهد گذاشت.

5- دفاع غير عامل موجب حفظ نيروها براي ضربه زدن در زمان و مكان مناسب به دشمن و سلب آزادي و ابتكار عمل از دشمن و نيروي مهاجم مي‌شود.

6- فريب يكي از اصول دفاع غير عامل است، تهيه و ساخت ماكت‌هاي فريبنده و كاذب، يكي از اقدامات موثر دفاعي غير عامل است كه در صورت استتار و اختفاء و پوشش اهداف حقيقي فوائد و نتايج مشروحه زير را دارد.

*انحراف دشمن از اهداف حقيقي و مهم به سمت اهداف كاذب و كم اهميت.

*تحميل هزينه بيشتر به دشمن.

*بيشتر نشان دادن توان خودي.

*تضعيف روحيه و تحليل انرژي دشمن.

*تقليل صدمات و خسارات تجهيزات، تاسيسات و تلفات نيروي انساني.

*غافلگير نمودن دشمن و سلب ابتكار عمل از وي.

*حفظ توان خودي جهت ادامه فعاليت، افزايش آستانه مقاومت و استمرار عمليات و خدمات.

7- در مقام مقايسه 3 عنصر (تهاجم، دفاع عامل و دفاع غير عامل) عنصر دفاع غير عامل، مخارج و هزينه‌هاي كمتري دارد و از نظر اخلاقي و بشر دوستانه و سياسي، مفهومي صلح دوستانه تر دارد. همچنين نيل به «دفاع غير عامل» در مقايسه با «دفاع عامل» ساده‌تر و سهل الوصول تر و با سياست خود كفايي و عدم وابستگي و استقلال كشورها موافق‌تر است.

8- پيشگيري بهتر از درمان و تصفيه آب در سرچشمه آسانتر از تصفيه در درياست.

*اقدامات دفاع غير عامل، فرآيند احتياطي و پيشگيرانه‌اي است كه الزاما مي‌بايست در زمان صلح شروع و تا پايان وقوع بحران و تهديد ادامه يابد، لذا رويكرد مديريتي و نحوه مقابله با آن، رويكرد پيشگيرانه به جاي مديريت آتش نشان و انفعالي مي‌باشد.

*مكان يابي صحيح اوليه، رعايت پراكندگي و آمايش دفاعي و سرزميني، احتراز از ساخت و احداث مجتمع‌هاي بزرگ و حجيم، مقاوم سازي و ايجاد سازه‌هاي امن از جمله اقدامات پيشگيرانه‌اي است كه مي‌بايست قبل از شروع ساخت و ساز مراكز حياتي و طرح هاي ملي جزء جدايي ناپذير و ضوابط الزام آور طرح‌هاي ياد شده قرار گيرد.

9- انجام اقدامات دفاع غير عامل در مراكز حياتي و حساس كشور، به دليل مشروحه ذيل موضوعي اجتناب ناپذير است.

*وجود شكاف فن آوري در سامانه ها و تسليحات پدافند هوايي عامل به علت پيشرفت سريع سامانه‌هاي آفندي و پدافندي و عدم امكان تهيه سامانه‌هاي مدرن پدافند هوايي بعلت هزينه‌هاي كلان و بي انتها بودن اين روند.

*آسيب پذيري سامانه‌هاي پدافند هوايي در برابر جنگ الكترونيك پيشرفته دشمن.

*غافلگير شدن سامانه‌هاي پدافند هوايي در برابر هواپيما‌هاي تهاجمي و موشك‌هاي كروز و بالستيك بعلت پرواز در ارتفاع پائين و استفاده از نقاط كور راداري، پرتاب موشك از ماوراء برد جنگ افزارهاي پدافند هوايي.

*برتري هوائي دشمن.

*عدم امكان پوشش كامل پدافندي مراكز حياتي و حساس و مهم و مراكز جمعيتي كشور به علت وسعت سرزميني و روند آمار افزايشي ساخت و احداث مراكز حياتي و حساس جديد.

*برابر آمار سرشماري سال 1378، تعداد شهرهاي كشور 600 و تعداد روستاها 6500 بوده است، پدافند هوائي مراكز حياتي و حساس موجود كشور در شهرها صرفا با توپ ضد هوائي 23 ميليمتري، نيازمند 240000 قبضه توپ، يك ميليون و دويست هزار نفر نيروي انساني (خدمه)، 30000 آتشبار و 750 گردان پدافند هوايي خواهد بود كه امكان تامين، تشكيل، سازماندهي و پشتيباني آن دور از دسترس مي‌باشد.

*محاسبه نمونه ياد شده صرفا يك نوع از تسليحات پدافند هوايي را مد نظر قرار داده و ساير رينگهاي تسليحات توپخانه‌اي راداري و موشكي پدافندي را منظور ننموده است.

*سخن و توصيه‌ ما به عزيزاني كه بعضا با نگاهي سطحي، غير عميق و غير جامعه و يك وجهي، اجراي اقدامات پدافند غير عامل از قبيل (مكان يابي صحيح اوليه، رعايت پراكندگي، استحكامات و سازه‌هاي امن و ... در ساخت و احداث مراكز حياتي حجيم و بزرگ و ...) را غير اقتصادي و هزينه بر مي‌دانند، اينست كه در محاسبات و تحليلهاي تك بعدي، به هزينه‌هاي مشروحه ذيل نيز نيم نگاهي نموده و پس از مقايسه‌اي عددي و واقع بينانه با يك داوري مجدد و نگاهي از بالا به پائين و كشور شمول و فراملي، هزينه بري اقدامات پدافند غير عامل را با ساير هزينه‌هائي كه در اثر بي‌توجهي به اقدامات پدافند غير عامل متصور و متحمل خواهد بود مقايسه نمايند.

الف- هزينه تهيه و خريد، تامين و پشتيباني تسليحات پدافند عامل در صورت عدم رعايت اقدامات پدافند غير عامل مضاعف مي‌گردد.

ب- هزينه توقف توليدات و چرخه اقتصادي و عدم النفع ناشي از بمبارانهاي مراكز حياتي و حساس آسيب پذير.

ج- هزينه‌هاي كلان بازسازي مجدد تاسيسات و تجهيزات مراكز حياتي و حساس منهدم شده.

د- هزينه تلفات نيروي انساني متخصص در مراكز حياتي و حساس كه بالاترين سرمايه هاي ملي كشور محسوب مي‌گردند.

ه- هزينه تعويق خود كفايي و وابستگي مجدد.

و- هزينه توقف خدمات رساني به مردم و تخريب روحيه و حساس فداكاري و مقاومت و وفاداري مردم، كاهش آستانه مقاومت ملي كشور و بهم زدن نظام اجتماعي و وحدت ملي.

ز- هزينه تهديد امنيت ملي و استقلال كشور.

10- نظريه‌هاي راهبردي و دكترين هاي دفاعي دال بر اهميت و لزوم توجه به دفاع غير عامل مي‌باشد.

*سون تزو مي‌گويد، كسي كه اولين ضربه را مي‌زند برنده نيست، بلكه كسي كه آخرين ضربه را تحمل مي‌كند برنده است و شكست ناپذيري مربوط به دفاع مي باشد.

*ايجاد پراكندگي در مراكز حياتي و حساس يكي از اصول مهم دفاع غير عامل جهت تقليل خسارات آنها در اثر تهاجمات هوائي و زميني دشمن مي‌باشد، سروانتس گفته‌اي شنيدني در اين خصوص دارد (اين به عهده انسان عاقل است كه امروز به فكر فردا باشد و تمام تخم مرغهاي خود را در يك سبد به مخاطره نيندازد).

*كلاز ويتس استراتژيست مشهور مي‌گويد حمله شكل بسيار ضعيف جنگ و دفاع شكل بسيار قوي آن است.

11- طبيعت مدرسه علم است، مطالعه طبيعت كه براساس نظام احسن خداوند حكيم مي‌باشد، پيامهاي مفيد، روشن و حكيمانه‌اي براي الگو برداري در جهت حفظ حيات و ادامه بقاء انسانها دارد.

از 6 سامانه دفاعي جانواران، پنج سامانه آن، سامانه هاي دفاعي غير عامل مي‌باشند.

1- استتار و پنهان سازي (پلنگ، زرافه، آفتاب پرست، خرس قطبي، سوسمار، ماهي مركب، ماهي مسطح).

2- حيله و فريب (گونه‌هائي از پروانه‌ها كه طعمي خوشمزه دارند براي فريب دشمنان خود را به رنگ پروانه بد مزه در مي‌آورند، چشم‌هاي كاذب و ترسناك بر روي گونه‌هايي از پروانه‌ها، خود را مرده جلوه دادن حيوان مادر براي فريب دشمن از شكار بچه‌هاي خود و ...)

3- مقاوم سازي (پوشش حفاظتي لاك پشت، صدف، حلزون و ...)

4- مكان يابي (درست كردن آشيانه در وسط شيارها، مرتفع ترين نقطه درختان و زير زمين)

5- حركت‌ و جابجايي (حركت و جابجا نمودن دائمي نوزاد توسط گربه سانان و گونه هاي ديگر به محض احساس تهديد و خطر).

6- جنگ و مبارزه (نبرد تن به تن با وسائل دفاعي نظير چنگ و دندان و نيش.) (دفاع عامل)

*جانداراني كه به مدد و حكمت لايزال الهي داراي ابزارهاي دفاع غير عامل از قبيل (استتار، اختفا، پوشش حفاظي، حيله و فريب، اعلام خبر، آشيان يابي مناسب و ...) مي‌باشند در برابر حملات، خطرات و تهديدات محيطي ايمني بيشتري دارند.

*مطالعات ساختار طبيعي و مهندسي فيزيولوژيك بدن انسان و جانداران مؤيد اهميت دفاع غير عامل مي‌باشد، براي مثال قرار گرفتن اعضاء حساس و با اهميت بدن نظير (مغز، چشم ، قلب، گوش، ريه و ...) در بهترين وضعيت و جالب‌ترين حفاظ، موجب حفاظت مناسب و ادامه بقاء و حيات مي‌گردد. به تعبيري، اعضاء حياتي و حساس مي‌بايست در بهترين مكان و مطلوب ترين پوشش حفاظي قرار گرفته و حفاظت شوند و اين تدبير را خداوند حكيم و فاطر در خلقت موجودات مقرر فرموده است.

منابع و ماخذ:

الف - فارسي:

1- دفاع غير عامل، موحدي نيا - جعفر، ستاد تدوين متون درسي دافوس، بهار 83

2- استراتژي بزرگ (اصول و رويه‌ها)، جان ام. كالينز، ترجمه كوروش بايندر، تهران دفتر مطالعات سياسي و بين المللي وزارت امور خارجه - 1373

ب- انگليسي:

1- aStudy of Clauswitz Concept of The Military Center Of Gravity. Col Jhon.Warden

2- Civil Defense And Other Emergencies, Faculty & Staff

3- Us.Military. Glossary DOD

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:33 توسط ب. ش |

خبرگزاري فارس: انجام اقدامات دفاع غيرعامل، در جنگ‌هاي نامتقارن امروزي در جهت مقابله با تهاجمات خصمانه و تقليل خسارت ناشي از حملات هوايي، زميني و دريايي كشور مهاجم، موضوعي بنيادي است كه وسعت و گستره آن تمامي زيرساخت‌ها و مراكز حياتي و حساس نظامي و غيرنظامي، سياسي، ارتباطي، مواصلاتي نظير بنادر ، فرودگاه‌ها، و پل‌ها، مراكز فرماندهي و جمعيت مردمي كشور را در برمي‌گيرد.

جنگ يكي از عناصر پايدار تاريخ بشري است. به طوري كه جامعه‌شناسان آن را به عنوان يك پديده و واقعيت اجتماعي قلمداد نموده‌اند. بشريت در طول 5 هزار سال تاريخ تمدن خود 14 هزار جنگ را ديده و در اين جنگ‌ها بيش از 4 ميليارد انسان جان باخته‌اند. گفتني اينكه در طول چند هزار سال تمدن بشري صرفا 268 سال بدون جنگ و مناقشه بوده است، در طي 45 سال (از سال 1945 تا 1990) در كره زمين فقط 3 هفته بدون جنگ بوده و اكثر اين جنگ‌ها در كشورهاي جهان سوم به وقوع پيوسته است.
در قرن بيستم بيش از 220 جنگ به وقوع پيوسته و بيش از 200 ميليون تلفات انساني داشته است. ميهن اسلامي‌مان طي ساليان گذشته شاهد چهار جنگ مهم (جنگ تحميلي، جنگ اول خليج فارس، جنگ افغانستان و جنگ آخر آمريكا و انگليس عليه عراق) بوده است و وقوع مناقشات و جنگ‌هاي ديگري با اهداف ژئوپلتيك، مهار، محاصره و مقابله با انقلاب اسلامي جزء اهداف راهبردي استكبار جهاني مي‌باشد.

تجارب حاصله از جنگ‌هاي گذشته خصوصا هشت سال دفاع مقدس، جنگ 43 روزه 1991 متحدين عليه عراق (جنگ اول خليج فارس)، جنگ 11 هفته‌اي سال 1999 ناتو عليه يوگسلاوي، جنگ اخير امريكا و انگليس عليه عراق مويد اين نظر است كه كشور مهاجم جهت در هم شكستن اراده ملت و توان اقتصادي، نظامي و سياسي كشور مورد تهاجم با اتخاذ استراتژي انهدام مراكز ثقل؛ توجه خود را صرف بمباران و انهدام مراكز حياتي و حساس مي‌نمايد.

انجام اقدامات دفاع غيرعامل، در جنگ‌هاي نامتقارن امروزي در جهت مقابله با تهاجمات خصمانه و تقليل خسارت ناشي از حملات هوايي، زميني و دريايي كشور مهاجم، موضوعي بنيادي است كه وسعت و گستره آن تمامي زيرساخت‌ها و مراكز حياتي و حساس نظامي و غيرنظامي، سياسي، ارتباطي، مواصلاتي نظير بنادر، فرودگاه‌ها، و پل‌ها، زير ساخت‌هاي محصولات كليدي نظير پالايشگاه‌ها، نيروگاه‌ها، مجتمع‌هاي بزرگ صنعتي، مراكز هدايت و فرماندهي و جمعيت مردمي كشور را در برمي‌گيرد تا حدي كه حفظ امنيت ملي و اقتصادي، شكست‌ناپذيري در جنگ، به نحو چشمگيري وابسته به برنامه‌ريزي و ساماندهي همه جانبه در موضوع حياتي دفاع غيرعامل مي‌باشد.

نگرشي تحقيقي به آمار و سوابق ثبت شده جنگ‌هاي گذشته مويد اين موضوع مي‌باشد كه به علل وجود شكاف فناوري بين تسليحات مدرن آفندي هوايي دشمن و تسليحات پدافند هوايي خودي، آسيب‌پذيري سامانه‌هاي پدافند هوايي در برابر جنگ الكترونيك، غافلگير شدن اين سامانه‌ها در برابر هواپيماهاي تهاجمي و موشك‌هاي كروز و بالستيك، پرتاب موشك از ماورا برد جنگ افزارهاي پدافند هوايي، فقدان سلاح‌هاي ضد موشك، اهداف حياتي و حساس موجود را در صورت نبود و يا ضعف اقدامات دفاع غيرعامل به هدف‌هاي ساده و آساني براي هدف‌گيري موفق و سريع هواپيماهاي حمله‌ور و تسليحات آفندي دشمن تبديل خواهد نمود.

جنگ‌ها با پيشرفت‌ فناوري و بكارگيري تسليحات مدرن و هوشمند، ماهيت پيچيده‌تر و مخربتري به خود گرفته و هر روزه در گوشه‌اي از جهان شاهد كشتار انبوه مردم و تخريب و انهدام منابع و سرمايه‌ها و زيرساخت‌هاي ملي آنها در اثر بمباران و انبوه آتش ويرانگر دشمنان بوده و اين روند متوقف نشده و ادامه خواهد يافت.

در خلال جنگ جهاني دوم براي از بين بردن يك نيروگاه با احتمال انهدام 96 درصد كه ابعادي معادل 400 در 500 فوت مربع داشت تعداد 650 بمب 500 كيلوگرمي توسط 110 بمب‌افكن B-17 به كار مي‌رفت اما در جنگ خليج فارس، هر نيروگاه توسط دو بمب هدايت شونده به طور دقيق منهدم گرديد يعني هر هواپيماي بمب‌افكن در جنگ خليج فارس معادل 110 بمب‌افكن B-17 كارايي داشت.

در جنگ سال 1991 (جنگ خليج فارس) پالايشگاه‌ها و مخازن نفتي با 1200 تن بمب طي 500 سورتي پرواز بر روي 28 پالايشگاه عراق بمباران و توليد نفت عراق به طور كلي متوقف گرديد.
امروزه كشورهايي كه طعم خرابي و خسارت ناشي از جنگ را چشيده‌اند جهت حفظ سرمايه‌هاي ملي و منابع حياتي خود توجه خاص و ويژه‌اي به دفاع غيرعامل نموده و در راهبرد دفاعي خود جايگاه والايي براي آن قايل شده‌اند ونمونه بارز آن كشور كره شمالي مي‌باشد كه با اتخاذ سياست و استراتژي تمركز‌زدايي در اين راستا اقدامات بنيادي و اساسي جالب توجهي اتخاذ نموده است و جوهره و ثقل اصلي آن، اقدامات دفاع غيرعامل و ملاحظات جدي دفاعي، امنيتي و اقتصادي در ساخت و احداث مراكز حياتي از قبيل متروي پيونگ‌يانگ با عمق 95 الي 105 متر مقاوم در برابر سلاح‌هاي متعارف و غيرمتعارف، احتراز از ساخت و احداث مجتمع‌هاي بزرگ و زيرساخت‌هاي حجيم كليدي و توجه به ساخت و احداث مراكز حياتي و حساس به صورت كوچك و پراكنده نمودن آنها در اقصي نقاط كشور ، احداث تونل‌هاي عظيم زيرزميني، ايجاد صدها بندر كوچك با ظرفيت بارگيري يك تا دو كشتي در طول سواحل كشور، احداث جاده كمربندي با تونل‌هاي زيرزميني در مرزها براي تسهيل نقل و انتقالات نظامي، احداث سد بزرگ نامپو در نزديكي مصب رودخانه ددونگ كنگ در حاشيه سواحل غربي كره شمالي با استفاده دو منظوره اقتصادي و دفاعي سلاح آب بوده است.

نوام چامسكي قبل از وقوع جنگ اخير عراق در مقايسه ميان عراق و كره شمالي مي‌گويد "به نظر مي‌رسد به واسطه بي‌دفاع بودن عراق، تهاجم به اين كشور باموفقيت انجام مي شود " اگر كره شمالي و عراق را با هم مقايسه كنيم ، عراق بي‌دفاع‌ترين و ضعيف‌ترين رژيم منطقه است در حالي كه يكي از مخوف‌ترين ديكتاتورها در آنجا حكومت مي‌كند در مقابل، كره شمالي يك تهديد به حساب مي‌آيد و به يك دليل ساده به آن حمله نمي‌شود زيرا كره شمالي از يك عامل بازدارنده قوي برخوردار است يعني توپخانه عظيمي كه سئول را هدف گرفته است در صورتي كه امريكا به اين كشور حمله كند كره شمالي مي‌تواند قسمت زيادي از كره جنوبي را نابود كند، به عبارت ديگر امريكا به كشورهاي دنيا مي‌گويد: "اگر بي‌دفاع هستيد ما هر زمان كه دلمان بخواهد به شما حمله مي‌كنيم و اگر سدي داريد ما عقب‌نشيني مي‌كنيم ".

اجتناب‌ناپذير بودن وقوع جنگ‌ها در طول تاريخ بشري ، وقوع حداقل 4 جنگ مهم در حريم مرزهاي سرزمين ميهن اسلامي در چند ساله اخير و اهداف راهبردي امريكا در محاصره، مهار، تضعيف و براندازي جمهوري اسلامي، وجود طيف گسترده تهديدات بالقوه و بالفعل كانون‌هاي بحران در پيرامون كشور، اين پيام را به ما مي‌دهد، "همچنان‌كه نبايد مرعوب تهديدهاي دشمن گرديد، از سوي ديگر مي‌بايست با اقدامات و تدابير موثر دفاعي، خود را آماده مقابله با تهديدات بالقوه و بالفعل دشمن نمود " و بخش بسيار مهم و حياتي از اين آمادگي در شرايط تهديدات نامتقارن ، اتخاذ راهبردهاي دفاعي غيرعامل در جهت خنثي سازي و تقليل و كاهش خسارات حملات احتمالي هوايي دشمن به مراكز ثقل ميهن اسلامي و بالا بردن آستانه مقاومت ملي مي‌باشد. شايسته است اين رهنمود و سخن حكيمانه امام راحل، را فرا روي خود قرار دهيم كه:

در هر شرايطي بايد بنيه دفاعي كشور در بهترين وضعيت باشد، مردم در طول سال‌هاي جنگ و مبارزه، ابعاد كينه و قساوت و عداوت دشمنان خدا و خود را لمس كرده‌اند، بايد خطر تهاجم جهانخواران در شيوه‌ها و شكل‌هاي مختلف احتمال تجاوز را مجددا از سوي ابرقدرت‌ها و نوكرانشان بايدجدي بگيريم.
تعاريف و اصطلاحات

يكي از كارهاي اساسي و بنيادين مورد توجه معاونت پدافند غيرعامل، ايجاد يكنواختي و استاندارد سازي در تعاريف و واژگان كليدي پدافند غيرعامل مي‌باشد تاانشا‌ءا... مفهومي مشترك براي مخاطبين ايجاد گردد، زيرا تا هنگامي كه اشخاص و سازمان‌ها در درك معاني واژه‌ها اختلاف دارند، درك مشترك را با مشكل مواجه خواهد ساخت.

پدافند غيرعامل Passive Defense

به مجموعه اقداماتي اطلاق مي گردد كه مستلزم به كارگيري جنگ افزار نبوده و با اجراي آن مي‌توان از وارد شدن خسارات مالي به تجهيزات و تاسيسات حياتي و حساس نظامي و غيرنظامي و تلفات انساني جلوگيري نموده و يا ميزان اين خسارات و تلفات را به حداقل ممكن كاهش داد.

اقدامات پدافند غيرعامل شامل استتار، اختفاء، پوشش، فريب، تفرقه ‌و پراكندگي، استحكامات و سازه‌هاي امن و اعلام خبر مي‌باشد.

ملاحظات
1- در تعاريف ارايه شده در منابع خارجي عامل تهديد دشمن در پدافند غيرعامل به صورت عام با واژه عمليات خصمانه Hostile Attack و در پدافند هوايي غيرعامل حملات هوايي و موشكي دشمن عنوان شده است.

2- عليرغم اينكه اصل مكان‌يابي جزء مصاديق پدافند غيرعامل منظور نشده است ولي در آيين‌نامه استتار آنرا جزء 3 اصل عمده و اوليه پدافند غيرعامل مشروحه ذيل،محسوب نموده است و اهميت آن به حدي است كه مكان‌يابي صحيح و غيرصحيح، ساير اقدامات پدافند غيرعامل را تحت تاثير جدي قرار مي‌دهد.

مكان‌يابي siting or Location

انضباط ‌استتار Camouflage Discipline

ايجاد استتار Camouflage Construction

توضيح اينكه سه موضوع عمده كه مي‌بايست درمكان‌يابي به آن توجه خاص مبذول گردد به شرح ذيل است:
1) ماموريت Mission : امكان اجراي ماموريت در مكان تعيين شده موجود باشد.

2) پراكندگي Dispersion : وسعت مكان انتخابي به صورتي باشد كه امكان پراكندگي مناسب تاسيسات و تجهيزات را فراهم نمايند.

3) شكل عوارض و محيط Terrain Pattern :‌ احداث تاسيسات و استقرار تجهيزات به گونه‌اي باشد كه همرنگي و هماهنگي با عوارض محيطي (روستايي، كويري، كوهستاني، جنگلي و شهري) را داشته باشد.

دفاع غيرنظامي (Civil Defense )

دفاع غيرنظامي، تقليل خسارت مالي و صدمات جاني وارده بر غيرنظاميان در جنگ يا در اثر حوادث طبيعي نظير سيل، زلزله، طوفان، آتشفشان، آتش‌سوزي و خشكسالي مي‌باشد.

در منابع خارجي، وظايف دفاع غيرنظامي شامل چهار عنوان ذيل مي‌باشد:

1-    اقدامات پيشگيرانه و كاهش دهنده Mitigation

2-     آماده سازي و امداد رساني Preparation

3-     هشدار و اخطار Response

4-     بازسازي مجدد Recovery

ملاحظات
ارائه تعريف دفاع غيرنظمي در اين نوشتار كه در حوزه پدافند غيرعامل نمي‌باشد بيشتر در جهت آگاهي مخاطبين در تميز بين پدافند غيرعامل و دفاع غيرنظامي مي‌باشد زيرا به دليل عدم شناخت جامع در بسياري از كتب، مقالات و يا نوشتارهاي داخلي مشاهده گرديده است كه دو مفهوم ياد شده با همديگر اشتباه گرفته مي‌شود.

هدف Target

موجوديتي مشخص، اعم از جاندار يا بي‌جان كه در نظر است با توسل به عمليات نظامي، سياسي، اقتصادي يا رواني به آن صدمه زده شود، منهدم گردد تسخير شود، يا تحت كنترل در آيد.

پدافند عامل Active Defense

عبارتست از بكارگيري مستقيم جنگ افزار، به منظور خنثي نمودن و يا كاهش اثرات علميات خصمانه هوايي زميني، دريايي، نفوذي و خرابكارانه بر روي اهداف مورد نظر.

مراكز حياتي Vital Centers

مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها موجب بروز بحران، آسيب و صدمات جدي و مخاطره‌آميز در نظام سياسي، هدايت، كنترل و فرماندهي، توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثيرگذار سراسري در كشور گردد.

مراكز حساس Critical Centers

مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز بحران، آسيب و صدمات قابل توجه در نظام سياسي، هدايت،‌كنترل و فرماندهي، توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، دفاعي با سطح تاثيرگذاري منطقه‌اي در كشور گردد.

مراكز مهم Important Centers

مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز آسيب و صدمات محدود در نظام سياسي، هدايت، كنترل و فرماندهي، توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثيرگذاري محلي در كشور گردد.

استتار و اختفا Camouflage & Concealment

فن و هنري است كه با استفاده از وسائل طبيعي يا مصنوعي، امكان كشف و شناسايي نيروها، تجهيزات و تاسيسات را از ديده‌باني، تجسس و عكسبرداري دشمن تقليل داده و يا مخفي داشته و حفاظت نمايد.مفهوم كلي استتار همرنگ و همشكل كردن تاسيسات، تجهيزات و نيروها با محيط اطراف مي‌باشد.

اختفاء ، حفاظت در برابر ديد دشمن را تامين مي‌نمايد و استتار امكان كشف يا شناسايي نيروهاي، تجهيزات و تاسيسات و فعاليت‌ها را تقليل مي‌دهد.

پوشش Cover

پوشش، پنهان سازي و حفاظت تاسيسات تجهيزات تسليحات، نيروي انساني در برابر ديد و تير دشمن مي‌باشد.

پراكندگي Dispersion

گسترش، باز و پخش نمودن و تمركز زدايي نيروها، تجهيزات، تاسيسات يا فعاليت‌هاي خودي به منظور تقليل آسيب‌پذيري آنها در مقابل عمليات دشمن به طوري كه مجموعه‌اي از آنها هدف واحدي را تشكيل ندهند.

تفرقه و جابجايي Separation

جداسازي، ‌گسترش افراد، تجهيزات و فعاليت‌هاي خودي از محل استقرار اصلي به محلي ديگر به منظور تقليل آسيب‌پذيري، كاهش خسارات و تلفات مي‌باشد، مانند انتقال هواپيماهاي مسافربري به فرودگاه‌هاي دورتر از برد سلاح‌هاي دشمن و يا انتقال تجهيزات حساس قابل حمل از محل اصلي به محل موقت كه بعلت عدم شناسايي و حساسيت مكاني، داراي امنيت و حفاظت بيشتري مي‌باشد.
فريب Deception

كليه اقدامات طراحي شده حيله‌گرانه‌ي است كه موجب گمراهي و غفلت دشمن در نيل به اطلاعات و محاسبه و برآورد صحيح از توان كمي و كيفي طرف مقابل گرديده و او را در تشخيص هدف و هدف‌گيري با شك و ترديدي مواجه نمايد.فريب، انحراف ذهن دشمن از اهداف حقيقي و مهم به سمت اهداف كاذب و كم اهميت مي‌باشد.

مكان يابي Location

يكي از اقدامات اساسي و عمده پدافند غيرعامل، انتخاب محل مناسب مي‌باشد و تا آنجا كه ممكن است بايد از ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در دشت‌هاي مسطح يا نسبتاً هموار اجتناب كرد. زيرا تاسيسات احداث شده در چنين محل‌هايي را نمي‌توان از ديد دشمن مخفي نگاهداشت و آسيب‌پذيري آن در برابر تهديدات افزايش مي‌دهد. ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در كنار بزرگراه‌ها، جاده‌هاي اصلي، كنار سواحل دريا، رودخانه‌ها و نزديكي مرزها موجب سهولت شناسايي و هدف‌يابي آسان آنها توسط دشمن مي‌گردد.

آمايش سرزميني Spatial

تنظيم و برنامه‌ريزي كمي و كيفي يك موضع، مكان (واحدهاي خرد و كلان) با در نظر داشتن شرايط و عوامل سياسي نظامي، امنيتي، اقتصادي، اجتماعي، اقليمي در سطح كلان و سيع مي‌باشد.

از مهمترين ويژگي‌هاي آن نگرش همه جانبه به مسائل، آينده نگري و دورانديشي و نتيجه‌گيري‌هاي مكاني از محتويات استراتژي توسعه ملي مي‌باشد.

آمايش سرزميني، بهترين، دقيق‌ترين و ظريف‌ترين طرز انتقال عاقبت‌انديشي منطقي و ملي حكومت بر سرزمين يا فضاي حياتي (واحدهاي خرد و كلان) در چارچوب عدالت است.

در كشورهاي اروپايي مفهوم آمايش سرزميني ابتدا مفهوم دفاعي دارد و سپس مفهوم توسعه‌اي پيدا مي‌كند، قبل از ساخت نيروگاه، بزرگراه، سد و زير ساخت‌هاي كليدي موضوع در كميته‌هاي نظامي و دفاعي مطرح مي‌گردد و پس از بررسي لازم و اعمال ملاحظات دفاعي و امنيتي نسبت به ساخت آنها اقدام مي‌گردد.

اعلام خبر Early Warning

آگاهي و هشدار به نيروهاي خودي مبني بر اينكه عمليات تعرضي قريب الوقوع دشمن، نزديك مي‌باشد، اين هشدار كه براي آماده شدن است چند دقيقه، چند ساعت، چند روز و يا زمان طولاني‌تر از آغاز مخاصمات اعلام مي‌گردد.

دستگاه‌هاي و وسائل اعلام خبر شامل رادار، ديده‌باني بصري، آژير، بلندگو، پيامها و آگهي‌هاي هشدار دهنده مي‌باشد.

قابليت بقاء survivability

توانائي نيروهاي مسلح و جوامع غيرنظامي يك كشور به نحوي كه در مقابل حمله استقامت كند و ضمن تحمل آن قادر باشند به نحو موثري به وظايف محوله خود عمل نمايند، اين توانايي عمدتاً در نتيجه دفاع عامل و غيرعامل به دست مي‌آيد.

استحكامات Fortification

ايجاد هرگونه حفاظي كه در مقابل اصابت مستقيم بمب، راكت، موشك، گلوله، توپخانه، خمپاره و يا تركش آنها مقاومت نموده و مانع صدمه رسيدن به نفرات تجهيزات يا تاسيسات گرديده و اثرات تركش و موج انفجار را بطور نسبي خنثي نمايد.

استتار، اختفاء، ماكت فريبنده CCD

استفاده و بهره‌برداري از اقلام، تجهيزات و روشهايي براي پنهان نمود،ن همگون سازي، تغيير شكل، شبيه‌سازي، ايجاد طعمه فريبنده و حذف شكل منظم هندسي اهداف در جهت ممانعت از كشف و شناسايي نيروها، تجهيزات، تاسيسات و فعاليت‌هاي خودي توسط سامانه‌هاي آشكار ساز و حساسه دشمن.

اصول پدافند غيرعامل

مجموعه اقدامات بنيادي و زير بنايي است كه در صورت بكارگيري مي‌توان به اهداف پدافند غيرعامل از قبيل تقليل خسارات و صدمات، كاهش قابليت و توانايي سامانه شناسايي، هدف‌يابي و دقت هدف‌گيري تسليحات آفندي دشمن و تحمل هزينه‌ بيشتر به وي نائل گردد.

در اكثر منابع علمي و نظامي دنيا اصول و يا موضوعات پدافند غيرعامل شامل 6 الي 7 اقدام مشروحه ذيل مي‌باشد كه در طراحي و برنامه‌ريزي‌ها و اقدامات اجرايي دقيقاً مي‌بايست مورد توجه قرار گيرد.

1-    استتار Camouflage

2-    اختفاء Concealment

3-     پوشش Cover

4-    فريب Deception

5-    تفرقه و پراكندگي Separation & Dispersion

6-    مقاوم‌سازي و استحكامات Hardening

7-    اعلام خبر Early Warning

استراتژي انهدام مراكز ثقل:

صاحب‌نظران سياسي و نظامي آمريكا، پس از تحمل شكست تاريخي خود در جنگ ويتنام 1973- 1964 مطالعات و تحقيقات قابل توجه و مستمري را در جهت بررسي شكست خود در جنگ ياد شده و دستيابي به استراتژي و شيوه‌هاي موثرتر جنگ‌هاي هوايي نمودند، در سال 1988 سرهنگ هوايي جان واردن كتابي با عنوان نبرد هوايي را تهيه و تدوين نمود و در دهم آگوست 1991 با سمت مشاور نظامي امنيت ملي آمريكا، نظريه، خود را كه به تئوري پنج حلقه واردن مشهور مي‌باشد به پنتاگون و فرماندهان وقت نظامي، ژنرال نورمن شوار تسكف و ژنرال كولين پاول ارائه نمود كه مورد قبول واقع گرديد.

تئوري ياد شده بر اين مبنا مي‌باشد كه مهمترين وظيفه در طرح‌ريزي يك جنگ، شناسايي مراكز ثقل كشور مورد تهاجم بوده و چنانچه اين مراكز با دقت لازم شناسايي و مورد هدف قرار گيرند، كشور مورد تهاجم در اولين روزهاي جنگ طعم شكست نظامي را چشيده و در كوتاهترين مدت به خواسته‌هاي كشور مهاجم (آمريكا) تن در داده و تسليم خواهد شد.

تئوري يا مدار 5 حلقه واردن دقيقا مورد استفاده فرماندهان عملياتي آمريكا و متحدين در جنگ 43 روزه 1991 (جنگ اول خليج فارس)، مناقشه كوزوو (جنگ 11 هفته‌اي سال 1999 ناتو عليه يوگسلاوي) و جنگ اخير آمريكا و انگليس عليه عراق (2003) قرار گرفته است.

در تئوري مذكور، مراكز ثقل يك كشور، به صورت سيستمي همانند اعضا يك بدن قلمداد گرديده و در صورت انهدام هر يك از مراكز ثقل، سيستم، پيكره و كالبد كشور مورد تهاجم فلج گرديده و قادر به ادامه فعاليت و حيات نخواهد بود.

مراكز حياتي و حساس نظامي و غيرنظامي كشور، مي‌بايست با برنامه ريزي‌هاي جامع، مستمر و اقدامات اجرائي پدافند غيرعامل ضمن سلب ابتكار و آزادي عمل از دشمن و تحميل شرايط سخت و دشوار، اقدامات تهاجمي وي را خنثي نموده و آستانه مقاومت نيروهاي خودي را ارتقا دهند.
منبع:نشريه پدافند غيرعامل، شماره يك

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:33 توسط ب. ش |


استفاده از اصول و ملاحظات پدافند غیرعامل که امروزه با توجه به ویژگی های فنی و تخصصی، دسته بندی و تعریف گردیده اند به قدمت عمر انسان و آغاز زندگی بر می گردد. به طوری که نسل های اولیه نیز به شکل های ابتدایی از این روشها برای دفاع از جان و مال خود استفاده نموده اند.

خداوند این نعمت را به طور طبیعی و غریزی در وجود سایر جانداران نیز به ودیعه نهاده و هر یک از آنها به فراخور مقدورات و استعدادهای خود، در مواقع لزوم جهت حفظ بقا، ازآن بهره مند می شوند.

پناه بردن انسانهای اولیه به غارها و بلندیها، ساخت سپرهای دفاعی در هنگام خطر توسط انسانها و تغییر رنگ پوست و تطابق با محیط، ساخت آشیانه در بلندیها و ... را می توان از اقدامات جانوران نام برد که از آغاز پیدایش حیات به منظور حفظ و ادامه بقا مورد استفاده قرار گرفته است.
روشهای دفاعی پدافند غیرعامل در اعصار مختلف با توجه به استعداد و امکانات موجود و به اقتضای زمان مورد توجه بوده و بسیاری از آنها نیز در زمان خود بسیار کارساز واقع گردیده اند. بعضی از این اقدامات بعنوان تجربیات ارزشمند در تاریخ بشر ثبت گردیده است. یکی از جامع ترین درسهایی که خداوند حکیم در این زمینه به مسلمانان آموخت، حادثه پناه گرفتن رسول گرامی اسلام در غار ثور (به عنوان پناهگاهی امن) به هنگام تعقیب آن حضرت توسط کفار قریش، که پس از وارد شدن حضرت، به امر خدواند توسط عنکبوت، تارهایی تنیده شد و کبوتری در جلوی درب غار تخم گذاری (فریب) نموده و سپس روی آن قرار گرفت.
در تاریخ نمونه های بسیاری از اقداماتی که ما آن را پدافند غیرعامل می نامیم در جنگها به ثبت رسیده است. این عوامل در اکثر موارد باعث فتوحات عظیمی شده است. نبرد تروا (اسب تروا)، جنگ سالامیس (بین ایران و یونان)، ساخت دیوار چین، استفاده از رنگ های فریبنده، برافروختن آتش بسیار در شبها (به هدف بزرگنمایی سپاهیان) و غیره.
 
•    تا سال  1915 میلادی، ارتش فرانسه با لباسها و یونیفرم رنگی (قرمز و آبی) سازماندهی شده بودند که پس از پی بردن به ارزش استتار در مخفی ماندن از دید دشمن اقدام به تغییر رنگ لباسها نموده و حتی در آن سال نسبت به سازماندهی تیپ ها و گردان های استتار در ارتش خود نیز اقدام نموده و می توان گفت اولین ارتشی بوده که از استتار بعنوان یک ابزار دفاعی بهره برد. پس از آن کشورهایی نظیر آلمان، انگلیس، روسیه، ایتالیا، آمریکا و ... نیز دست به اقداماتی مشابه زدند، به طوری که در جنگ جهانی دوم به وضوح می توان اجرای تدابیر پدافند غیرعامل را مشاهده نمود. اقداماتی نظیر ساخت ماکت های فریب، اجرای عملیات دود به منظور پوشش مناطق حیاتی و حساس، استتار خودروها، تجهیزات، هواپیماها، نفرات و ....
•    در دهه های اخیر نیز کشورهایی مانند سوئیس، کره شمالی، پاکستان، صربستان و ... با اتخاذ تصمیماتی اساسی، برنامه ریزی و اجرای تدابیر ویژه در خصوص پدافند غیرعامل، خود را در برابر تهدیدات احتمالی، به این سالح پایدار مسلح نموده و در سایه این تدابیر نه تنها از بنیه دفاعی قوی و مطمئنی برخوردار شده اند، بلکه بعضا خواهان امتیازات سیاسی بیشتری در عرصه دیپلماسی جهان نیز هستند.
متاسفانه در کشور ما آنگونه که شرایط جغرافیایی وسیاسی اقتضا می کند در گذشته به این مساله پرداخته نشده است. ولی خوشبختانه اخیرا در این مسیر گامهای جدی برداشته شده و امید است با توجه عمیق به نیازها و اجرای اصول پدافند غیرعامل و عنایت مسئولین امر، در این مسیر به دستاوردهای مثبت و کارسازی نایل گردیم.
امروزه در کشورهای پیشرفته و حتی در حال توسعه نیز در کلیه مسائل و دیدگاههای نظامی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، نگاهی ژرف به پدافند غیرعامل توام با پدافند عامل داشته و معتقدند علاج واقعه را قبل از وقوع باید کرد.
منظور نمودن تدابیر پدافند غیرعامل، قبل از آغاز هر پروژه مهم نظامی و یا غیرنظامی به عنوان اقداماتی پایدار و اساسی، می تواند علاوه بر کاهش چشمگیر اثرات و آسیب های جانی و مالی ناشی از  حملات هوایی و موشکی دشمن (در زمان تهدید)، باعث ایجاد امنیت، انسجام عمومی و افزایش اعتماد توده های مردم نیز شود.

منبع: مقدمه ای بر اصول و مباني ساسی پدافند غیرعامل، تهیه و تدوین: سرهنگ جمشید عباس پور،مترجم: جمشید عباسپور / حسین عبدی، انتشارات: قرارگاه پدافند هوایی خاتم الانبياء(ص) (چاپ: مرکز فناوری آموزشی نزسا)، شهر: تهران، نوبت چاپ: دوم- بهار1386، صفحه: 16 الی 17.

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:32 توسط ب. ش |


بشر اوليه به منظور مقابله با رويدادهاي طبيعي از قبيل حمله حيوانات ، سرما و گرما و تغييرات جوي ابتدا بر روي درختان و سپس به درون شكاف كوه‌ها و داخل غارها پناه  مي بردند

بشر اوليه به منظور مقابله با رويدادهاي طبيعي از قبيل حمله حيوانات ، سرما و گرما و تغييرات جوي ابتدا بر روي درختان و سپس به درون شكاف كوه‌ها و داخل غارها پناه مي بردند.    
سپس زندگي يكجانشيني در روستا حدود 8000 سال قبل از ميلاد شروع و بعدا اولين شهرها در حدود 4000 سال قبل از ميلاد احداث شد و انسان در پناه عوامل و عناصر طبيعي و محيطي، زندگي خود را ادامه داد. اين سكونتگاه به تدريج از كوه و غار به سمت دشت انتقال داده شد و ملاحظات دفاعي جايگاه ويژه‌اي در اين مكان‌ها به خود اختصاص داد و عامل موثري در شكل‌گيري هر گونه سكونت‌گاه انساني در طول تاريخ بوده است.    
در ذيل به طور مختصر پدافند غيرعامل را در بعضي از كشورهاي مورد بررسي قرار مي‌دهيم.    
1- نگاهي به تمهيدات كشور چين در بحث دفاع غيرعامل    
در كشور بزرگي مانند چين كه به عنوان يك قدرت نظامي در جهان محسوب مي‌شود اقدامات مربوط به پدافند غيرعامل به نحو احسن صورت مي‌گيرد. بيان عملكرد كشور چين در مورد دفاع غيرعامل از اين جهت مهم است كه بدانيم كشوري با توانمندي‌هاي چين نيز به آن اندازه خود را مصون نمي‌داند كه از تمهيدات دفاع غيرعامل بي‌نياز باشد.    
در كشور بزرگ و قدرتمند چين اصول و مباني دفاع غيرعامل به خوبي رعايت مي‌گردد. در مناطق شهري چين به ويژه پكن در مجتمع‌هاي مسكوني بزرگ پناهگاه ساخته مي‌شود. پناهگاه‌هاي ساخته شده در پكن و شانگهاي به دو قسمت تقسيم مي‌شوند يك سري پناهگاه‌ها كه در داخل مجتمع‌هاي مسكوني بزرگ و سفارتخانه‌ها ايجاد گرديده است و بخش ديگري از اين پناهگاه به صورت عمومي ساخته شده است. پناهگاه‌هاي عمومي در حال حاضر جهت مصارف و كاربردهاي ديگري مورد استفاده قرار مي‌گيرند.
از اين پناهگاه‌ها در حال حاضر به عنوان فروشگاه‌هاي بزرگ استفاده مي‌گردد. بخش ديگري از پناهگاه‌هاي زيرزميني طبقات پايين ساختمان‌هاي بلند مي‌باشند. در شهر پكن بيشتر مجتمع‌هاي مسكوني يا تجاري ساخته شده در سال‌هاي اخير داراي چندين طبقه پايين‌تر از همكف نيز مي‌باشند كه در حال حاضر كاربري آنها بيشتر به عنوان پاركينگ است. در ميدان مركزي شهر شانگهاي يك پناهگاه بسيار بزرگ ساخته شده است كه ابعاد آن بيش از 500متر در 500 متر مي‌باشد. اين پناهگاه در چند طبقه و در زير ميدان مركزي شهر شانگهاي ساخته شد و كاربري آن در حال حاضر به صورت يك فروشگاه بسيار بزرگ است. اين پناهگاه از پايين به مراكز مديريت شهر شانگهاي راه دارد. طبقه اول زيرزمين يك مجمتع بسيار تجاري و طبقه دوم زيرزمين پاركينگ است . اين مجتمع از پايين به شبكه مترو متصل مي شود و درهاي خروجي اين مجتمع از جنس فولاد با قطر حدود 10 سانتي‌متر مي‌باشد.    
لازم به ذكر است كه شهر شانگهاي يك شهر بندري بوده و در صورت حفر زمين، به سرعت در آن آب جمع مي شود و هزينه انجام اين گونه فعاليت‌هاي عمراني در آن بسيار بالا مي‌باشد.    
در شهرهاي بزرگ چين هر دو نوع منابع خطر داخلي و خارجي در نظر گرفته شده است. در طراحي خيابان‌هاي پكن و ساير شهرهاي بزرگ چين به گونه‌اي برنامه‌ريزي شده كه شهر از لحاظ منطقه‌اي به قسمت‌هاي كوچكي تبديل شده و مرز بين بحران‌هاي داخلي نظير بحران دانشجويان در ميدان تيان‌ان‌من، اين مناطق به سرعت محاصره شد و از گسترش تشنج به ساير مناطق جلوگيري مي‌شود و يا مناطق درگير بحران به سرعت كنترل خواهد شد.    
در هنگام ساخت پالايشگاه، محل ذخيره سوخت به ويژه بنزين به نوعي انتخاب مي‌گردد در صورت اصابت يك موشك يا بمب به آن و تخريب مخزن، تمامي پالايشگاه به آتش كشيده نشود، يا هنگام طراحي و ساخت جاده براي نقاط كليدي مسير از قبيل تونل و پل‌هاي بزرگ و اساسي مسيرهاي جايگزين تعيين مي شود يا مجتمع‌هاي دفاعي به گونه‌اي مكان‌يابي مي‌گردند كه در صورت اصابت موشك و بمب به آنها آلودگي ناشي از آنها محيط زيست و مناطق اطراف را آلوده ننمايد.
نمونه ديگر از فعاليت‌هاي مربوط به دفاع غيرعامل در چين استفاده از روش‌هاي سياسي توسط دولت اين كشور براي جلوگيري از ايجاد هر نوع تنش در روابط چين و ساير كشورها به ويژه امريكا مي‌باشد. در اين زمينه مي‌توان به سقوط هواپيماي جاسوسي آمريكا در چين و يا كشف وسايل استراق سمع در هواپيماي جاسوسي آمريكا در چين و يا كشف وسايل استراق سمع در هواپيماي بوئينگ مخصوص رهبر چين اشاره كرد كه رهبر چين اعلام كرد: چين هيچ گونه اطلاعات محرمانه‌اي ندارد و به سرعت به بحران فوق خاتمه داد.    
نوع ديگر پدافند در سطح شهرهاي چين، جذب سرمايه‌هاي خارجي به منظور ايجاد امنيت مي‌باشد. چين از جمله كشورهايي است كه جذب سرمايه‌هاي خارجي در آن بسيار بالا است و لذا در صورت وجود تهديدات خارجي كشورهاي داراي سرمايه با منابع خطر مقابله خواهند نمود و اين امر باعث ثبات بيشتر مي‌گردد. در شهر پكن يك مجتمع بزرگ مسكوني، بيمارستاني و تجاري مشاهده شد كه با سرمايه‌گذاري دو ميليارد دلاري يك شخص خارجي احداث گرديده است.    

2- پدافند غيرعامل در ايالات متحده امريكا    
پدافند غيرعامل در ايالات متحده آمريكا در اواخر دهه 1950 م و اوايل دهه 1960 م و پس از بروز بحران بزرگ در روابط دو ابرقدرت شرق و غرب به عنوان يك موضوع عمومي اهميت يافت.    
در سال‌هاي رياست جمهوري كارتر و ريگان پدافند غيرعامل با تاكيد بر دلايل سه‌گانه زير مجددا در كانون توجه دولتمردان ايالات متحده قرار گرفت.
الف- پدافند غيرعامل جزء مهمي از راهبرد بازدارندگي است.    
ب- پدافند غيرعامل ابزار مفيدي براي مديريت بحران است.    
ج- پدافند غيرعامل نقطه كانوني بقاي كشور محسوب مي شود.    
دلايل موضوع بندهاي الف و ب در قالب دستورالعمل شماره 41 رياست جمهوري 41-PD و دليل اين مووضع بند ج در قالب دستورالعمل شماره 26 تصميمات امنيت ملي 26NSDD همراه با يكديگر مقاصد آمريكاييان از پدافند غيرعامل را ساماندهي نمودند.    

3- پدافند غيرعامل دركره شمالي    
يكي از كشورهايي كه از تدابير پدافند غير عامل خيلي زياد استفاده كرده، كره شمالي است. اين كشور با احداث تونل‌هاي زيرزميني به عمق 80 تا 100 متر زير ارتفاعات آذرين و آتش فشاني تاسيسات خود را مخفي كرده است.از تونل‌هايي كه به عنوان آشيانه هواپيما استفاده مي‌كند به طوري‌كه در مدت زمان كوتاهي جهت اجراي عمليات آماده هستند.    
طراحي و ساخت درب‌هاي ضد انفجار براي جلوگيري از نفوذ سلاح‌ها و مواد شيميايي از جنس كامپوزيت از ديگر اقدامات كره شمالي است.    

4- پدافند غيرعامل در انگلستان    
توسعه پدافند غيرعامل در انگلستان مربوط به تجارب حاصل از دفاع غيرنظامي در دوران جنگ جهاني دوم است . به عموم مردم گفته مي‌شود كه در شرايط جنگي « در خانه بمانند» و يك پناهگاه مناسب بسازند؛ نقش دولت ، سازماندهي اعلام خطر و هدايت و بازيابي پس از حمله است. استدلال‌هاي راهبردي به منظور تبيين لزوم پدافند غيرعامل در انگلستان در دو لايه به ترتيب زير معرفي شده اند:    
الف- «بازدارندگي» از تهاجم به انگلستان از طريق اتكاء به قدرت هسته‌اي و عضويت در پيمان اتلانتيك شمالي (ناتو).    
ب- «مديريت بحران» به منظور حفظ و بقاي كشور در زمان صلح.    
از اوايل دهه 1970 و تا پيش از حوادث 11 سپتامبر 2001 ميلادي جنبه غير تهاجمي در برنامه‌هاي دفاعي انگلستان مورد توجه و تاكيد بيشتري قرار داشته است.اما با توجه به تغيير رفتار سياست خارجي اين كشور و پس از حوادث 11 سپتامبر 2001 ميلادي اين نگرش به طور چشمگيري تغيير نموده و تمايلات تهاجمي زيادي منطبق بر سياست‌ حملات پيشگيرانه كه در واقع همان نظريه معروف بهترين دفاع حمله است، پديدار شده است.    

5- پدافند غيرعامل در سوئيس    
سوئيس كشور بي‌طرفي است كه مطمئنا در ميان آن دسته از كشورهاي اروپايي قرار دارد كه كمترين احتمال حمله به آن وجود دارد، ولي با اين وجود داراي كامل‌ترين سيستم پدافند غيرعامل در جهان است. به طوريكه در اين زمينه شاخص‌ترين كشور جهان به شمار مي رود. در سوئيس پدافند غيرعامل تحت مديريت "اداره فدرال دفاع غيرنظامي" (FODC ) بوده و دامنه وسيعي از تهديدات نظامي مشتمل بر حملات هسته‌اي، تهاجم متعارف و بلاياي طبيعي و تكنولوژيكي را مورد توجه قرار داده است. هدف برنامه‌هاي پدافند غيرعامل در سوئيس تامين فضاي پناهگاهي در برابر انفجار در درون يا نزديكي سكونتگاه هر يك از افراد جمعيت 5/6 ميليون نفري كشور،و با مشاركت مالي مالكان و دولت به صورت برابر 50 درصد به 50درصد است.    
علاوه بر پناهگاه‌هاي خانگي براي غيرنظاميان، و نيز پناهگاه‌هاي همگاني، سيستم پدافند غيرعامل سوئيس 80 هزار تخت بيمارستاني زيرزميني و تعداد بيشتري پناهگاه براي كاركنان صنايع كليدي كه در زمان جنگ ادامه فعاليتشان حياتي است را تامين نموده است.    
در سوئيس پدافند غيرعامل و خدمات اجباري مرتبط به آن از سه اصل كلي پيروي مي‌نمايد، كه به شرح زير عبارتند از:    
1- پدافند غيرعامل بايد فارغ از هر گونه تصوير پيش‌فرض از جنگ احتمالي آينده باشد.    
2- جنبه مقرون به صرف اقتصادي بودند آن مي‌بايست رعايت شود.    
3- به فاكتورهاي فيزيولوژيكي و روانشناختي انسان لزوما توجه شود.    
به منظور دستيابي به اصل اول بايد 6 اصل فرعي ديگر مورد توجه قرار گيرد كه عبارتند از:    
الف- يك پناهگاه براي هر شهروند سوئيسي.    
به دليل غيرقابل پيش‌بيني بودن مكان وقوع حمله و نشر اثرات سلاح‌ها، پدافند غيرعامل بايد قادر به تامين پناهگاه‌ براي تك تك شهروندان سوئيسي در هر لحظه باشد.    
ب- تصرف متناوب احتياطي پناهگاه‌ها:    
با توجه به كوتاه شدن مدت بين زمان اعلام خطر تا زمان وقوع حمله، در مواقعي كه تنش‌هاي سياسي و نظامي به مرحله حاد و بحران مي‌رسد بايد امكان تصرف سريع پناهگاه‌ها توسط شهروندان وجود داشته باشد.    
ج- تضمين وجود مكان‌هاي خصوصي در هر پناهگاه:    
با توجه به استمرار اثرات حاصل از انهدام سلاح‌هاي هسته‌اي تا مدت نامعلومي پس از انفجار، پناهگاه‌ها بايد داراي ويژگي تامين مكان‌هاي خلوت براي پناه‌جوياني باشند كه ممكن است روزها و هفته‌ها در آنجا اقامت نمايند.    
د- پناهگاه‌هاي مقاوم و درعين حال ساده به نحوي كه از همه جهات حفاظت شده باشند ، ساخته شوند.    
مهم نيست اثرات سلاح‌ها از چه جهتي وارد شوند، بلكه مهم آن است كه پناهگاه‌ها ساده و در عين حال تا حد امكان آسيب پذيري كمي داشته باشند.    
ه- هيچ‌گونه تخليه جمعيت انجام نخواهد گرفت.    
به دليل قدرت تخريبي زياد و مدت نامعلوم استمرار آثار سلاح‌هاي كشتار جمعي هيچ جايي امن نخواهد بود، بنابراين موثرترين ابزار براي زنده‌ماندن، استقرار در درون پناهگاه و نه تخليه محل از جمعيت است.   

و - تنوع :    
بكارگيري طيف متنوعي از اقدامات ساختماني و سازماني مانع از آن مي شود كه مهاجمان بتوانند ضربات سختي بر كشور وارد نموده و اقدامات حفاظتي موجود را تماما از ميان ببرند.    


6- پدافند غيرعامل در روسيه( شوروي سابق)    
برنامه پدافند غيرعامل شوروي سابق بزرگترين برنامه پدافند غيرعامل در جهان است.    
پدافند غيرعامل در اتحاد جماهير شوروي سابق در دو مقياس مورد توجه قرار گرفته است.    
1- تامين پناهگاه‌هاي عمومي و جمعي    
2- تامين حفاظت فردي    
در هر دو روش فوق پيش‌بيني‌هاي لازم براي مواقعي كه امكان تخليه جمعيت وجود نداشته باشد و نيز براي شرايط وقوع يك حمله هسته‌اي قريب‌الوقوع در نظر گرفته شده است.    
نكته مهم در برنامه‌هاي پدافند غيرعامل اين كشور آن است كه اولويت اول در كليه تمهيدات پدافندي به مراكز شهري و صنعتي داده شده است.
تا اواخر دهه 1960 ميلادي و قبل از تجهيز اتحاد جماهير شوروي به سلاح‌هاي هسته‌اي به دليل ناتواني اين كشور به اتكا به نيروي بازدارنده سلاح‌هاي هسته‌اي، پدافند غيرعامل بخشي از تلاش اين كشور به منظور جبران آسيب‌پذيري محسوب مي‌گرديد. با كسب توانايي هسته‌اي ، تضمين امنيت شوروي مبتني بر تضمين انهدام كامل حريف، مبدل به راهبرد اصلي پدافند غيرعامل اين كشور گرديد.    
اصلي‌ترين استدلال اتحاد جماهير شوروي سابق در رابطه با برنامه‌هاي پدافند غيرعامل "حفظ و بقاي كشور" بوده است.
ولي با اين وجود تحليل‌گران غربي استدلال‌هاي "بازدارندگي و مديريت بحران " را نيز از ديگر استدلال‌هاي نيرومند در رابطه با اين گونه برنامه‌ها دانسته‌اند كه به نوبه خود رقابت‌اميز و تهديد كننده بوده‌اند.    

7- پدافند غيرعامل در رژيم صهيونيستي    
علاوه بر كشورهاي ايالات متحده آمريكا، اتحاد شوروي سابق ، انگلستان و سوئيس، ديدگاه‌هاي فكري رژيم صهيونيستي به عنوان كشوري كه از بدو تاسيس تاكنون به درجات مختلف درگير جنگ و تهديدات نظامي بوده است و نيز دارنده يكي از جامع‌ترين قوانين دفاع غيرعامل در جهان شناخته‌شده است. لازم به نظر مي‌رسيد.    
دولت رژيم صهيونيستي از هنگام تشكيل در سال 1948 ميلادي در ميان همسايگان عرب مسلمان همواره با مسايل ناامني به ويژه در نواحي مرزي مواجه بوده است از اين رو پدافند غيرعامل بخش مهمي از حفاظت اين كشور بوده است.    
قانون دفاع غيرعامل رژيم صهيونيستي يكي از جامع‌ترين قوانين دنيا است . يك سيستم عالي اعلام خطر حمله در آنجا وجود دارد كه نمايانگر اهميت زياد هشدار و اعلام خطر در نظام پدافندي اين كشور است. همچنين احداث پناهگاه با هدف مقابله با خطر در رژيم صهيونيستي اجباري است و به طوري كه 80 درصد مردم را مي‌توانند در برابر آثار حمله با سلاح‌هاي متعارف در خود پناه دهند.    
در نظام پدافندي رژيم صهيونيستي برنامه‌ريزي براي تخليه وجود ندارد. و فقط زماني كه خانه‌هاي مردم خراب شده باشد تخليه صورت مي‌گيرد، اين امر حاكي از تاكيد بر اصل "آمادگي هميشگي براي جنگ" است. در مباني فكري رژيم صهيونيستي، حفاظت پناهگاهي و بازدارندگي در درجه اول اهميت قرار دارند و با توجه به سياست‌ دولت نتانياهو مبني بر توزيع لباس‌هاي ضد حملات شيميايي ميان غيرنظاميان در دوراني كه احتمال حمله مجدد عراق به رژيم صهيونيستي وجود داشت، مديريت بحران نيز در دستور كار پدافند غير عامل اين كشور وجود دارد.    
رژيم صهيونيستي همواره كشور كوچك و بدون عمق سرزمين مي‌باشد كه در محاصره كشورهاي معارض عربي و مسلمان قرار گرفته كه دايما در پي انهدام كامل آن هستند.    
نگرش تمهيدات پدافندي آن به صورت‌هاي زير مي باشد:    
الف- ملت مسلح    
ب- دفاع استراتژيك، تهاجم عملياتي و استراتژي زمين در برابر صلح    
ج- سياست آمادگي هميشگي براي جنگ    
د- ايجاد شهرك‌هاي يهودي نشين به عنوان سپر امنيتي و پدافندي ويژه مناطق مرزي    

8- پدافند غيرعامل در ايران    
تعليمات مكتب اسلام، مسلمانان را از هر گونه جنگ‌افروزي بر حذر داشته است.ولي در مقابل اهميت و وزن زيادي به دفاع از جان و مال و نواميس و سرزمين‌هاي مسلمان داده است.    
اصولا رشد فزاينده تفكر اسلامي آن هم به شيوه اسلام انقلابي منع تهديد جدي براي كليه منابع قدرت جهاني محسوب مي‌شود. از اين رو همواره كشورهايي كه در پي نيل به چنين امري باشد پيوسته در معرض انواع تهديدها و درگيري‌هاي نظامي قرار دارند. چنين مخاطراتي پس از وقايع 11سپتامبر 2001 ميلادي شكل رسمي و عيني به خود گرفته و اينك تحت عناويني همچون انجام حملات پيشگيرانه ،جنگ جهاني با تروريسم، تغيير رژيم سياسي و مقابله با تكثير سلاح‌هاي هسته‌اي با جديت تمام دنبال مي شود. در شرايطي كه حتي تهديد به استفاده از "هر گونه سلاحي" مطرح شده و استفاده از انواع تسليحات غيرمتعارف به بهانه دفاع از تماميت ارضي بر عليه هر كشوري اعلام مي شود. كسب آمادگي دفاعي در دوبعد عامل و غيرعامل بسيار ضروري است.    
پس از اعلام ايران به عنوان يكي از كشورهاي "محورهاي شرارت" از سوي ايالات متحده آمريكا، آمادگي دفاعي در كليه عرصه‌ها ضرورت مضاعفي يافته است. از آنجا كه دفاع در برابر هر گونه تهاجم احتمالي ايالات متحده كاملا متفاوت از دفاع در برابر هر گونه مهاجم احتمالي ديگري است. كامل‌ترين تمهيدات دفاعي مركب از پدافند عامل و غيرعامل لازم است از بعد پدافندي راهبردهاي دفاعي زير در دوران دفاعي مقدس به كار گرفته شده‌اند.
1- آمادگي قبل از بحران و دشمن‌شناسي    
2- بسيج كليه نيروها و منابع كشور در خدمت پدافند عامل    
3- عدم اتكا به سلاح‌هاي پيشرفته و روش‌هاي كلاسيك جنگ: در مقابل، بر استفاده از نيروي پياده نظام در سطح وسيع و با تركيبي از روش‌هاي جنگ كلاسيك و غيركلاسيك تاكيد گرديد.    
از بعد پدافند غيرعامل در دوران جنگ تحميلي را مي‌توان اعلام خطر، حملات هوايي و موشكي آن هم فقط در شهرهاي بزرگ كشور و درخواست از مردم براي استقرار در نقاط امن ذكر نمود. در طول سال‌هاي مياني و پاياني دوران دفاع مقدس شايد مهم‌ترين اصل پدافند غيرعامل ايران را بتوان اصل "مقابله با مثل" دانست كه تاكيد آن بر استدلال بازدارندگي است.    
ولي تجربه نشان داد در شرايط توازن نسبي قوا، اين اصل پدافندي نه تنها نتوانست كارساز باشد بلكه بر عكس، موجب تشديد تمايلات طرفين به توجيه حمله به غيرنظاميان گرديد. به طوري كه اجراي اصل "مقابله به مثل" در نهايت موجب پديدار شدن آنچه كه به "جنگ شهرها" شهرت يافت گرديد.
در ماه‌هاي پاياني جنگ و همزمان با حملات موشكي دشمن به تهران در سطح معابر عمومي انواعي از پناهگاه‌هاي شني و بتني مورد استفاده قرار گرفت.
همچنين با توجه به تهديداتي كه از ناحيه استفاده احتمالي دشمن از سلاح‌هاي شيميايي وجود داشت در تعدادي از شهرهاي كشور مانورهايي به منظور آموزش عمومي پدافند غيرعامل در مواقع حملات شيميايي برگزار گرديد.    
از اين رو به نظر مي‌رسيد در اين دوران كشور ما فاقد راهبرد مشخصي در بعد پدافند غيرعامل در مناطق غيرنظامي بوده است و كليه اقدامات انجام شده صرفا بنابر مقتضي زمان و به صورت مقطعي صورت مي‌گرفته‌اند. اين اقدامات نيز از دو اصل آموزش به منظور آمادگي در برابر وقوع بحران، و استقرار در پناهگاه‌هاي بسيار موقت و كم‌ظرفيت پيروي مي‌نموده‌اند. 

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:31 توسط ب. ش |

شکل گیری تمدن های اولیه در جهان همواره با وقوع جنگ همراه بوده است، در طول تاریخ انسان ها از طریق پناه گرفتن در غارها، ساخت جوشن و سپر، ایجاد برج و بارو و قلاع محکم و مرتفع، حفر خندق برای حفظ جان و تامین امنیت گروهی با هدف پیشگیری از حملات غافلگیرانه دشمن اقدام نموده اند، دیوارهای دفاعی و خاکریزهای متعلق به آغاز سکونت انسان در ایران هنوز برجاست و شکل آنها به موازات پیشرفت سلاح های تهاجمی و تدافعی در هر دوره تاریخی تکامل یافته است.

در ایران پیش از تاریخ، نوع استحکامات عموما تابع مقتضیات ناشی از محل قلعه یا دهکده  و اوضاع طبیعی سرزمین بود، در همه دوره ها استحکامات را در دور افتاده ترین و مرتفع ترین نقطه بنا می کردند تا به سبب وجود شیب های تند یا کوه، دستیابی به آن دشوار باشد و مدافعان نیز در بالا قرار گیرند و از لحاظ دید مسلط باشد ضمن آنکه از خطر نقب زدن مهاجمان نیز محفوظ مانده و حمل ادوات محاصره ای به پای دیوار را دشوار نمایند، از آغاز دوران پیش از تاریخ در هزاره اول پیش از میلاد پیرامون دهکده ها نیز حصار کشیده می شد، اینکار نخست برای مصون ماندن از حمله راهزنان و جانوران وحشی بود ولی بعدها عمدتا برای دفاع متقابل در برابر هجوم دشمنان صورت می گرفت، در سراسر سرزمین ایران حصارهای محکم، دهکده ها و قلعه های مسکونی را می توان یافت که متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد است.
جایگاه نظرات سون تزو (Sun Tzu) که بین سال های 320 تا 4000 قبل از میلاد می زیست در تاریخ اندیشه نظامی از جهات مختلف از جمله دفاع غیرعامل، قابل توجه می باشد. او می گوید: هنر جنگ بر پایه فرار و نیرنگ و خدعه استوار است و فرمانده واقعی کسی است که به هنرهای تظاهر، استتار و اختفا مجهز باشد.
ژولیوس سزار درباره غفلت دشمن از مخفی نمودن خود و تاثیر آن در پیروزیش در 47 سال قبل از میلاد پس از نیل به یک پیروزی سریع گفته است: «من آمدم، دیدم و پیروز شدم.»
با نگرشی تحقیقی و دقیق به جهان شگفت انگیز طبیعت می توان گفت که انسان دانش و هنر دفاع غیرعامل را از حیوانات آموخته است و خداوند حکیم، طبیعت را به عنوان مدرسه ای بی بدیل برای یادگیری ابناء بشر قرار داده است و بدون شک این موجودات بوده اند که به اجداد ما راه ساختن ابزار دفاعی از قبیل سپر، زره، پناه بردن به غارها و ساختن دژها و استحکامات سنگری، استتار، اختفاء و فریب و سایر موارد را آموخته اند، قابل توجه اینکه از پنج وسیله شناخته شده دفاعی که خداوند حکیم در اختیار جانوران قرار داده است، چهار وسیله آن وسایل دفاعی غیرعامل پنهان سازی و استتار، فریب، رنگ اخطارکننده، پوشش حفاظتی، تحرک و جابجایی بوده و تنها یک وسیله عامل (جنگ و مبارزه رودرروی با حیوان مهاجم) می باشد.
بررسی جامع تاریخی دفاع غیرعامل با توجه به قدمت زمان بکاگیری اقدامات پدافند غیرعامل از خلقت بشر تا قرن حاضر و ادامه این پیشرفت سامانه های شناسایی و حسگرهای مدرن و تسلیحات آفندی هوشمند و طیف گسترده تهدیدات نیازمند تهیه و تدوین چندین جلد کتاب در قالب دایره المعارف جامع دفaاع غیرعامل  بوده و بطور حتم توان پرداختن به تمامی زوایای تاریخی و موضوعی آن در این مدرک مقدور و میسر نبوده و صرفا به ذکر فرازهایی از این روند تاریخی پرداخته می شود.

1-  تفکر ساخت و احداث دیوارها و خطوط و دژهای دفاعی از قدیم الایام به عنوان یک اقدام دفاعی با هدف سد کردن و ایجاد مانع در مسیر تهاجم دشمن و ممانعت از مواجه شدن با حملات غافلگیرانه مورد توجه دولتهای مختلف بوده و علیرغم تغییر و تکامل سلاح ها و روش های تهاجمی، کماکان با تغییر شکل و کاربری آنها متناسب با نوع تهدیدات به شکل های دیگری همانند تونل ها، پناهگاههای چند منظوره، سازه های امن زیرزمینی، دیوارها و موانع دفاعی  الکترونیکی در ملاحظات دفاعی کشورها مورد توجه خاص قرار دارد.
از جمله مشهورترین دیوارها و دژهای دفاعی احداث شده در طول تاریخ بشری می توان  دیوار چین ، سد ذوالقرنین، دیوار گرگان ، دیوار آتلانتیک ، دیوار آنتونین، دیوار اورلئان، دیوار صلح بخارست، دیوار برلین، دیوار لیما، دیوار ماژینو ، دیوار زیگفرید، دیوار مراکش، دیوار ویتنام، دیوار لندن، دیوار کرملین، دیوار بارلو، دیوار اورشلیم و ... را نامبرد.
2- خداوند متعال در خصوص تعلیم و یاد دادن ساخت زره به حضرت داود (ع) می فرماید:
... و ما به او ساخت زره را تعلیم نمودیم تا شما را از آسیب جنگ در امان بدارد، پس آیا از شکرگزارانید؟   
(سوره انبیاء – آیه 80)
3- سرزمین گسترده ایران باستان که ایران کنونی بخشی ازآن است، به علت موقعیت جغرافیایی که میان دو جلگه آباد بین النهرین و پنجاب سند قرار گرفته بود  مانند پلی بود که طوایف مهاجم به طرف شرق یا غرب مجبور می شدند از آن عبور کنند بطوریکه در ادوار گذشته مورد حمله اقوام بیابانگرد و ایلات مختلف و حملات قدرت های بین النهرین مانند آشور و تهدید حکومت های یونان و روم به ویژه اسکندر و تجاوز پی در پی عثمانی ها از طرف غرب قرار گرفته است، همچنین در دوران اخیر یعنی در دوران زورگویی های استعمار انگلیس، کشور افغانستان از خاک خراسان تجزیه شد، مسیر تجاوزات روس ها از شمال به جنوب بود که قفقاز، ارمنستان، ایروان وشیروان را در غرب دریای خزر و اراضی ماورالنهر و قسمتی از خاک خراسان را در شرق دریای خزر از پیکر ایران جدا کرد، زندگی در چنین وضعیت جغرافیایی و محیط ناامن، ایرانیان را وادار نمود تا همواره به منظور در امان ماندن از تجاوز متجاوزین، خانه های مسکونی خود را به شکل دژ کوچکی بسازند. بنابراین به هرجای این سرزمین نگاه کنید، قلعه، برج، بارو، ارگ، کهندژ، دربند، خندق و دروازه و نظایر آنها از ناامنی محیط زندگی و توجه و تدبیر آگاهانه ایرانیان به ملاحظات دفاعی حکایت می کند.
ساخت بناهای گروهی حصاردار در ایران با طرح ها و نفشه های گوناگون از سه هزار سال پیش شناخته شده است، حصار سیلک در کاشان، قلعه حسنلو در ارومیه، بلورآباد در شهرستان خوی و ... از نمونه های آن می باشد، از سایر قلاع مشهور می توان قلعه فلک الفلاک  در خرم آباد احداث شده در عهد ساسانیان نام برد، حسن صباح بلند آوازه ترین رهبر اسماعیلیان نیز جهت مقابله با بی عدالتی اجتماعی سلجوقیان، الموت در نزدیکی قزوین را پایگاه خود قرار داد و 35 قلعه در اطراف آن بنا نمود و در فومن و قهستان70 قلعه دفاعی داشت.
4- ساخت  اسب چوبی تراوا توسط اودیسیوس یکی از افراد زیرک و هوشمند یونانی در سال 212 قبل از میلاد، پس از نومیدی سربازان از تسخیر (سیراکیوز) نیز یکی از اقدامات تاریخی دفاع غیرعامل می باشد به گونه ای که امروزه اسب تروا به عنوان سمبل و نماد فریب یاد می شود. اودیسیوس پس از طراحی و ساخت اسب چوبی آن را به نزدیک شهر سیراکیوز انتقال داد، مردم شهر با دیدن پیکر عظیم اسب چوبی که بر آستانه شهر قرارگرفته بود پنداشتند که یونانی ها از جنگ دست کشیده اند، همه متعجب و حیران بودند که اسب چوبی برای چه به آنجا آورده شده تا بالاخره شخصی بنام (سینون) به نمایندگی از طرف یونانی ها برای اهالی شهر توضیح داد که آن را به علامت صلح و به رسم یادبود تقدیم پادشاه نموده است.
مبارزان شهر که صحنه را خالی دیدند، اسب را به داخل قلعه برده و این پیروزی بزرگ را جشن گرفته و به پایکوبی پرداختند، غافل از آنکه لشگری عظیم از افراد در پشت دروازه های شهر کمین گرفته بودند، شب هنگام سربازان پنهان شده در شکم اسب چوبی، از آن بیرون آمده ، دروازه قلعه را به روی لشگریان کمین کرده گشودند و با یورش و شبیخون غافلگیرانه، دشمن قوی وسرسخت خود را پس از ده سال نبرد ناموفق از پای درآورده و جنگ چندین ساله را با این اقدام به نفع خود خاتمه دادند.
5- در معماری و شهرسازی اوایل اسلام که متاثر از معماری قبل از اسلام بویژه دوره ساسانیان است تفکرات دفاعی مورد توجه بوده است به طوری که معمولا هر شهر اسلامی از سه بخش تحت عنوان کهندژ، شارستان و ربض تشکیل می گردید، مهم ترین این بخش ها کهندژ یا ارگ بود که عبارت بود از قلعه های که در وسط یا گوشه شهر قرار داشته و معمولا از یک سو به باروی شهر پیوسته بود تا همواره برای دفاع و مقابله با تهاجمات دشمن آماده باشد، ازجمله کهندژهای معروف می توان کهندژهای سمرقند، بخارا، بلخ و نیشابور را نام برد.
رباط ها نیز از بناهای دفاعی و نظامی صدر اسلام است وقلعه های نظامی مرزی را در دوران معینی رباط می گفتند مانند رباط نصیبین که در سرحد میان ایران و روم شرقی بنا شده بود و نگهبانان آن از دیلمان می آمدند، رباط ها را می توان از نخستین استحکامات سازه ای محسوب نمود که در نقاط بی حفاظ مرزی پناهگاه گروهی جهادگر بودند. پس از تثبیت اسلام در مناطق اسلامی و برطرف شدن تهدید از سوی غیرمسلمانان در مرزها، معنی واژه رباط با مسجد یکی شد.
6- عراب جاهلی در نبردهای خود بر جنگ و گریز متکی بودند و هدف و انگیزه آنان به دفاع از بت ها، خونخواهی، غارت و تصرف چارپایان و بزرگ کردن هیبت و ابهت قبیله خود خلاصه می شد و به فنون و تاکتیک ها و روش های کارآمد آشنا نبودند، در شبه جزیره عربستان، تنها طائف دارای باروهای دفاعی بود، اعراب بادیه نشین مانند سایر اقوام چادرنشین با حصار و بناهای دایمی میانه ای نداشتند، وجود مبارک پیامبر اسلام (ص) به مدیریت نظامی مفهومی واقعی بخشید و از انواع روش ها و تاکتیک های جنگی و بهره گیری موثر از زمان، مکان و موقعیت مناسب در غزوات برای رویایی با دشمن و شکست آنها استفاده می کرد. ازجمله روش های مورد استفاده در جنگ های تهاجمی و تدافعی صدر اسلام بهره گیری از شیوه های دفاعی غیرعامل بود که به شکل های مختلف در غزوات و سرایا مورد توجه قرار می گرفت. حفر خندق در جنگ احزاب (سال پنجم هجرت)، مخفی نگه داشتن قدرت و توان و تحرکات تا نزدیکی مکه در فتح مکه (در سال هشتم هجرت)، دستور به شعله ور ساختن مشعل توسط نیروهای اسلام و ایجاد حلقه عظیم آتش در اطراف مکه جهت ایجاد رعب و وحشت در دل دشمن و فتح شکوهمندانه مکه بدون هرگونه مقاومت و درگیری، بستن دهان اسبان و حرکت از میان شیار در جنگ ذات السلاسل در سال هشتم هجرت، فرمان به عبور لشگر از راه های خالی از سکنه در غزوات بنی سلیم و نجران، جلوگیری از درخشندگی اسلحه هنگام حرکت و عبور نکردن از مقابل ساکنان مناطق میان راه غزوات و سرایای بدر و بنی سلیم، سفارش به ایجاد نکردن هرگونه سروصدا و دستور باز کردن زنگوله از گردن شترها و حرکت دادن مخفی نیروها به شکل مخفی در غزوات موته و فتح مکه، مخفی نگه داشتن آمادگی بسیج اولیه در غزوات و سرایای بنی سلیم، ذی امر، ذات الرقاع، استقرار و مکان یابی مناسب در مواضعی که از هر جهت نیروها در آن تقسیم  و از دسترسی دشمن مصون بودند، مانند غزوه خندق که تنها سمت شمال آن باز بود و جنگ خیبر که لشگریان اسلام در موضع مطلوبی قرار داشتند، واقع شدن خورشید در پشت سر نیروهای خودی در جنگ بدر، قرار گرفتن کوه و استحکامات و عوارض طبیعی در پشت سر نیروها مانند جنگ احد، انجام دیده بانی و در نظر داشتن تحرکات دشمن در اکثر غزوات و سرایا، گماردن دیده بان و عنصر اطلاعاتی در مکان مخفی و پنهان از چشم دشمن، حرکت دادن نیروها در تاریکی شب در غزوات (ذی العشیره و دومه الجندل)، سرگردان و گمراه ساختن دشمن از مقاصد هجومی بنی لحیان و دومه الجندل و سرگردان ساختن ساکنان مکه و روسای آنان در غزوه فتح بطوریکه آنان نمی دانستند آیا مقصود و هدف محمّد (ص)، نجد، هوارن و یا منطقه ای دیگر است، خدعه و فریب دشمن را جزیی از جنگ می دانستند (الحرب اخدعه) ، ایجاد موانع و دامهای آهنین در مسیر حرکت دشمن در محاصره طائف، این موانع دارای سه شاخه و به صورت مثلث بود که دو شاخه آن برروی زمین و یک شاخه در داخل زمین قرار داده  می شد تا مانع عبور سواره نظام یا پیاده نظام دشمن شود (حسک الشانک)، استفاده از تاکتیک های فریبنده برای نشان دادن قدرت نیروهای خودی (تغییر چهره نفرات خودی همانند رنگ نمودن موی سر و محاسن پیرمردان برای جوان نشان دادن آنها).
7- حضرت علی (ع) در مکان یابی صحیح  و استفاده از زره و گماردن دیده بان جهت اعلام خبر، رهنمودهای ارزنده ای به شرح زیر دارند:
•    آنگاه که در میدان جنگ رویاروی دشمن قرار گرفتید، قرارگاه شما باید در دامنه کوه ها، تپه ها و یا در کنار نهرها باشد تا پوشش و حفاظ شما گردد و شما را از دشمن نگهبانی کند و باید جنگ را از یک سو  و یا حداکثر از دو سو با دشمن داشته باشید و قسمت های دیگر بر موانع طبیعی تکیه داشته باشد تا دشمن قدرت نفوذ نداشته باشد.
•    و اکملوا السلامه () و در جای دیگر می فرماید زره پوشیده ها را در پیشاپیش اشگر قرار دهید و آنها که کلاه خود ندارند در پشت سر قرار گیرند (نهج البلاغه خطبه 124).
•    مراقبان، نگهبانان و خبرگیرانی در قلعه کوه ها قرار دهید و ... بدانید آنها که در پیشاپیش سپاه حرکت می کنند چشمان لشگرند.
8- بهره برداری از استتار و اختفاء جهت مخفی و پنهان سازی گرچه به قدمت طول تاریخ بشری می باشد ولی اهمیت آن در طول جنگ جهانی اول به علت ورود هواپیماهای شناسایی و عکسبرداری هوایی و افزایش تدریجی دقت تسلیحات آفندی، مورد توجه جدی قرار گرفت.
مطالعه و تحقیق در خصوص استتار، اولین بار توسط هنرمندان، نقاشان و زیست شناسان انجام شده است، در این راستا، آقای ابوت تایر (Abbot. H. Thayer) که به پدر استتار نیز مشهور می باشد در اواخر سال 1800طی یک تحقیق و پژوهش علمی وضیعت زیستی و دفاعی حیوانات، دریافت که رنگ بسیاری از حیوانات از رنگ تیره در پشت آنها به تدریج به رنگ روشن در قسمت پایین و زیر بدن آنها ختم می شود،  او در این تحقیق دریافت که این پدیده موجب می شود که خاصیت سه بعدی حیوانات مختل گردیده و از فاصله دور به شکل مسطح دیده شوند و به مدد این طراحی شگفت انگیز خالق هستی، به حیات و بقا خود ادامه دهند. از اینرو می توان گفت که انسان دانش استتار و مخفی سازی را از حیوانات آموخته است.
در استرالیا پروفسور ویلیام داکلین که یک زیست شناس در دانشگاه سیدنی بود تحقیق و مطالعات گسترده ای را در قرن نوزدهم در زمینه بررسی روش دفاعی حیوانات و گیاهان آغاز نمود. نامبرده طی مطالعات تحقیقی دیگر خود در جنگ جهانی اول دریافت که سایه اشیاء، بزرگترین عامل شناسایی آنها جهت دیده بانی هوایی می باشد.
وی در سال 1939 گروهی تحقیقاتی و مطالعاتی را به نام گروه استتار سیدنی تاسیس و راه اندازی نمود، اعضا این گروه را عده ای هنرمندان، معماران، عکاسان، دانشمندان، زیست شناسان و مهندسین تشکیل می دادند، پروفسور داکلین رئیس گروه یاد شده بود، اشخاص مشهوری مانند فرانک هیندز، دوگلاس آناند، روبرت امرسون، راسل روبرت و... در گروه یاد شده عضو بودند. فرانک هیندز، ماکتهای فریبنده قابل توجهی را برای نیروهای نظامی استرالیا طراحی نمود که نمونه هایی از آن در موزه یادبود جنگ استرالیا در معرض تماشای بازدیدکنندگان قرار داده شده است.
پروفسور داکلین عضو کمیته مرکزی دفاعی استرالیا  نیز بود، نامبرده نشریه ای را به نام (Camouflage Bulletin) جهت ارتقا آگاهی نیروهای نظامی استرالیا تهیه و منتشر نمود، ضمنا کتابی تحت عنوان استتار وغرور بیجا (Camouflage and Complacency)  با محتوایی انتقادی و اعتراض گونه، خطاب به مسئولین نظامی استرالیا، تهیه و تدوین نمود و آنها را به علت کشته شدن بسیاری از سربازان و نیروهای نظامی در جنگ در اثر عدم مهارت و آشنایی با استتار سرزنش نمود و این موضوع را را به مطبوعات و رسانه های گروهی و پارلمان استرالیا کشانید. نظامیان نیز در این خصوص اعتراضاتی بر علیه او به دلیل دخالت وی در مسائل نظامی وارد نمودند.
گروه استتار سیدنی در سال 1941 کتابی تحت عنوان «هنر استتار» منتشر نمودند که مورد تایید و تصویب دپارتمان دفاعی استرالیا جهت استفاده نظامیان قرار گرفت.
ویلیام داکلین در طی نامه ای به نخست وزیر استرالیا «آقای جان کرتین» در خصوص اعتراضات نظامیان شکایت نمود و عنوان نمود که تنها گناه وی، غیرنظامی بودن او می باشد، او در این نامه ارتش استرالیا را به ضعف و کمبود مهارت استتار در منطقه ماموریتی گینه نو متهم نمود و یادآور شد که تعداد بسیاری از سربازان استرالیا در این منطقه به علت یاد شده جان خود را از دست داده اند.
تا سال  1900 اکثر ارتشهای دنیا از یونیفرم و لباسهای نظامی رنگی استفاده می نمودند، برای مثال ارتش فرانسه در شروع جنگ جهانی اول از لباسهای رنگی (کت آبی و شلوار قرمز) استفاده می نمود که پس از پی بردن به اهمیت استتار ونقش ارزنده آن در کاهش آسیب پذیریها و تلفات، لباس نظامی به رنگ استتار خاکی و یا سبز، قهوه ای و یا ترکیبی از آنها درآمد و این موضوع به تدریج در سایر کشورهای دنیا رایج گردید.
فرانسه در بین کشورها، اولین کشوری می باشد که نخستین واحد نظامی استتار(Camouflage Division) را در سال 1915 تشکیل و سازماندهی نمود، این واحد ابتدا تحت مدیریت یک هنرمند نقاش اداره می شد، پس از فرانسه کشورهای دیگر از جمله انگلیس، آمریکا، آلمان، ایتالیا و روسیه اقدام به ایجاد واحدهای استتار نمودند.
واژه انگلیسی استتار (Camouflage)  از لغت فرانسوی (Camoufler) به معنی آرایش نمودن اقتباس گردیده و در سال 1917 وارد زبان انگلیسی گردید.
•    ارتش بریتانیا در سال 1875 در هندوستان به علت مواجه شدن با خسارات و تلفات قابل توجه، لباس های نظامی خود را به رنگ خاکی تغییر داد.
•    روسیه در سال 1908 اقدام به طراحی و تولید لباس های استتاری برای نیروهای مسلح خود نمود.
•    ایتالیا در سال 1909 لباس استتار Grigio-Verde را در ارتش خود طراحی و تولید نمود.
•    آلمان در سال 1910 لباس استتار Feldrau را در نیروهای مسلح خود رایج کرد.
•    فرانسه در سال 1915 لباس های نظامی ارتش خود را به لباس های استتار تغییر شکل داد.
فرانسه در نیمه سال 1915 چهار کارخانه طراحی و ساخت و تولید تورهای استتار را در کشور خود تاسیس و راه اندازی نمود.
•    ایتالیا واحدهای استتار را در سال 1916 در نیروهای مسلح خود ایجاد نمود.
•    انجمن استتار نیویورک در اوایل سال 1917 تاسیس و اولین گردان مهندسی (گردان 40 مهندسی واستتار) را در سال 1918در نیروی زمینی آمریکا سازماندهی نمود.
•    کلاه کاسک های استتاری اولین بار توسط آلمانها در سال 1916 طراحی وتولید گردید.
•    ایتالیا اولین مرکز صنعتی تولید انبوه اقلام و وسایل استتار نظامی را در سال 1929 تحت عنوان Telo Mimertico Pattern تاسیس و راه اندازی نمود و آلمانها در سال 1931 اقدام به راه اندازی مرکز مشابهی در ارتش خود نمودند.
•    نیروی دریایی بریتانیا در سال 1918 براساس راهنمایی آقای نورمن ویل کینسون تعداد 4500 شناور خود را با طرح Dazzle رنگ آمیزی استتاری نمود.
•    آمریکایی ها در جنگ جهانی دوم، استتار را «اطلاعات کاذب بصری » و انگلیسی ها آن را «فریب بصری » نامیدند.
•    آقای ویلیام مک کی، تئوری استتار  را ارائه نمود. اساس  این تئوری، شکستن و بهم ریختن زوایا و ابعاد منظم هندسی اشیا و اجسام می باشد که در پنهان سازی، موثرتر از رنگ آمیزی استتاری اشیا و تجهیزات بوده و عامل بسیار مهمی در تقلیل شناسایی اهداف می باشد.
•    اشخاص هنرمند، طراح، محقق و دانشمندی که در طول جنگ های جهانی اول و دوم موجب شناخت، تحول، پویایی، پیشرفت و ارتقا، موضوع استتار در یگان های نظامی گردیده و خدمات شایان توجهی را در این راستا در جهت کاهش آسیب پذیری و تقلیل خسارات و تلفات نموداند بشرح زیر می باشند:
Abbot. H. Thayer
William Dakin
Jean. Louis Forain
Edward. Wadsworth
Jacques Villon
Franz. Marc
Oskar Schlemmel
William Stanley Hayter
Granant Wood
Ellsworth. Kelly
Robert Emerson
Norman. Wilkinson
Frank Hinder
Tomas. Hart. Benton
9- ارتش شوروی سابق برای هماهنگ نمودن برنامه های فریب و نیرنگ و اقدامات پدافند غیرعامل در برابر تهدیدات آمریکا، در سر فرماندهی کل ارتش شوروی واحد ویژه ای را برای مدیریت و اجرای برنامه های دفاع غیرعامل به نام ماسکیروفکا تاسیس نمود و در طول سال های 1960 الی 1983 اقدامات عمده ای از قبیل آسیب ناپذیر نمودن منابع و مراکز حیاتی و حساس خود را در برابر تهاجامات احتمالی، احداث پناهگاه های عمیق زیرزمینی برای مردم و هیات حاکمه سیاسی، نگهداری قطعات یدکی و بحرانی در پناهگاه های مستحکم زیرزمینی، احداث شیلترهای ضد بمب و ساخت ماکت های فریب تجهیزات و تسلیحات سازمانی، ایجاد مراکز فرماندهی و کنترل متحرک و طراحی ریل های متحرک جهت موشک های قاره پیمای SS-X-24، ارسال اطلاعات دروغین، عایق سازی و استفاده از رنگ ها و اقلام جاذب حرارتی و راداری و .. نمود.
10- آمریکا نیز اقدامات قابل توجهی در زمینه دفاع غیرعامل به موازات شوروی سابق انجام داده است که نمونه هایی از این قبیل اقدامات شامل: مستحکم نمودن مواضع موشک های بالستیکی قاره پیما و تاسیسات فرماندهی و کنترل و مراکز مخابراتی مربوط به آنها و ایجاد تاسیسات زیرزمینی برای مقامات فرماندهی ملی در فورت ریچی در ایالت مریلند و نوراد در اعماق کوه های گرانیتی شیان  در حوالی کلرادو اسپرنگر، تدبیر پایگاه پناهگاه، ساختن چند پناهگاه برای هر موشک مینت من و جابجایی مکرر موشک ها از یک پناهگاه به پناهگاه دیگر، استفاده های از پایگاه های قمر برای افزایش بقای هواپیمای بمب افکن، آماده باش داشتن هواپیمای B-52  و FB-111 و هواپیماهای سوخت رسان و متفرق و پراکنده نمودن آنها در فرودگاه های متعدد از جمله فرودگاه های غیرنظامی، ایجاد پست های فرماندهی متحرک، ایجاد پناهگاه های سبک وزن ضد ریزش اتمی، برای حفاظت بخش انتخاب شده ای از جمعیت و تخلیه عمومی مناطق پرجمعیت در صورت متحمل بودن وقوع یک حمله هسته ای، ساختن پناهگاه های ضد ریزش هسته ای در زمان بحران کوبا، ایجاد و تاسیس مدیریت اضطراری دولت مرکزی (FEMA) در سال 1979 برای مدیریت به هنگام شرایط اضطراری و بحران ناشی از وقوع حوادث طبیعی و غیر طبیعی.
11- اگر اقدامات پدافند غیرعامل را در سیر تاریخی مورد مطالعه، اقدامات پیشگیرانه ملل مختلف با هدف حفظ جان، ادامه حیات و حفظ سرزمین، جلوگیری از غافلگیری و ارتقا توان رزم محسوب نماییم، هنوز هم در آستانه قرن بیست و یکم که جهان آکنده از منازعات ژئوپلیتیک بوده و نشانه ای از خاتمه قریب الوقوع درگیری های مسلحانه دیده نمی شود، انجام اقدامات پدافند غیرعامل توسط کشورهای مختلف استمرار داشته و جایگاه ویژه ی خود را در سیاست های دفاعی کشور ها و ملل مختلف  به عنوان یک نیاز حیاتی حفظ نموده است و با روش های مختلف از قبیل ایجاد دیوارهای دفاعی الکترونیکی، قرارگاه های فرماندهی عمیق و نیمه عمیق زیرزمینی، پناهگاه های مقاوم در برابر سلاح های متعارف و نامتعارف، مقرهای هدایت و کنترل و فرماندهی نظامی و سیاسی، متروهای عمیق زیرزمینی چند منظوره، سیلوهای موشکی، تونل ها و سازه های امن دفاعی زیرزمینی، مراکز فرماندهی و کنترل متحرک ریلی، پراکندگی وتمرکززدایی مرتکز ثقل، اقدامات فریب راهبردی، عملیاتی و تاکتیکی، به کارگیری زره های مقاوم، مواد جاذب و منعکس کننده های راداری، اخلال گرهای مکانیکی و الکترونیکی، پوشش های استتار چند طیفی مدرن اهداف  ثابت و متحرک، عملیات دود، پایروتکنیک ها، پوشش های سرامیکی، مقاوم سازی سیستم های الکترومغناطیسی، رنگ ها و اقلام جاذب، ماکت های فریب، فن آوری رادارگریزی در سطوح و بدنه اهداف (استیلت) و موارد دیگر ادامه یافته است و نمونه های عینی و بارز آن در جنگ های دو دهه اخیر سالهای 1991 (جنگ اول خلیج فارس)، 1999(مناقشه کوزوو)، 2003(جنگ فعلی آمریکا علیه عراق)، 2006(جنگ اسرائیل غاصب علیه لبنان) مشهود بوده و ثبت گردیده است.

منبع: اصول و مبانی پدافند غیرعامل، نویسنده: جعفر موحدی نیا، انتشارات: دانشکاه صنعتی مالک اشتر، شهر: تهران،نوبت چاپ: اول- زمستان1386، صفحه: 45 الی 60.

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:31 توسط ب. ش |

صلوات بر محمد و آل محمد

مسئله دفاع و امنیت از دیرباز در طراحی مجتمع های زیستی و سکونتگاه های بشر مورد توجه ویژه ای قرار داشته است. نگاهی به تاریخچه طراحی اینگونه فضاها اهمیت آن را نزد معماران نشان می دهد.                     

همچنین از حداقل سه هزار سال قبل مبادرت به ساخت حصار، برج و بارو ، ارگ، رباط، خندق و دروازه نموده اند. نمونه بارز آن شهرهای قلعه ای حسنلو در ارومیه، هگمتانه، خندق اطراف شوش، ارگ بم، دیوار دفاعی  گرگان و قلعه فلک الافلاک در خرم آباد می باشد.

نقش عوامل دفاعی در شهرسازی
همانگونه که اشاره شد از دوران باستان تا قرون اخیر، در بنای شهرها توجه جدی به عامل پدافندی و جنبه های نظامی داشته اند و هر چه به عقب بازگردیم تاثیر عوامل یاد شده را در شکل، ساخت، بافت و شبکه آن بیشتر و به گونه ای چشمگیرتر شاهد هستیم. بارزترین مظاهر توجه به مسائل دفاعی و نظامی در شهرها علاوه بر بنای قلعه ها، رباط ها، حصارها، برج و بارو و خندق که دور شهر جلوه گر شده اند، استحکامات پدافندی مشترکی مانند دیوارها و سدهای دفاعی بوده است که همگی در دوره های پیش از اسلام ساخته شده اند. علاوه بر آن دولتها  در مرزهای کشور و مناطقی که بر سر راه مهاجمین قرار داشت و از نظر راهبردی واجد اهمیت ویژه ای بود، به ایجاد قلعه های دفاعی می پرداختند که بعنوان پادگان نقش اساسی آنها جلوگیری از پیشروی دشمن در داخل کشور بود.

قلعه شهر یا شهر دژ
اهمیت مسائل دفاعی و نظامی در حکومت ها به اندازه ای بوده است که شهرهای بسیاری نه فقط در ادوار باستانی بلکه تا دوران اسلامی نیز بصورت قلعه شهر بنا شده اند به عنوان مثال شرایط خاص سیاسی منطقه غرب ایران در دوران مادها به علت نزدیکی آن با قدرت های متجاوز آن دوران به ویژه دولت متجاوز آشور چنان بوده که به گونه ای امکان ایجاد شهرهای وسیع را مشکل می ساخته است. به همین علت بیشتر شهرها به صورت قلعه شهرها برپا شده اند تا در موقع هجوم دشمن، امکان مقابله با آن و یا ایجاد تاخیر در پیشروی را امکان پذیر گرداند. بنابراین اساس این گونه شهرها را حصار یا حصارهای محکم تو در تو و برجهای سترگ تشکیل داده است. در حجاری های شهر شاروکین آشور طرحهای مختلفی در اینگونه شهرهای مادی دیده می شود.

شهرهای اسلامی
به طور کلی معماری و شهرسازی اوایل اسلام در ایران متاثر از معماری قبل از اسلام بویژه دوره ساسانی است. در شهرهای اسلامی اعم از شهرهای تغییر یافته و شهرهای نوبنیاد، عامل دفاعی و پدافندی همچنان مورد توجه بوده است بطوری که معمولا هر شهر اسلامی از سه بخش تحت عنوان کهندژ، شارستان و ربض تشکیل می گردید که مهمترین این بخشها کهندژ یا ارگ بوده که عبارت بود از قلعه ای که در وسط  یا گوشه ای از شهر قرار داشته و معمولا از یک سو به باروی شهر پیوسته بود تا همواره برای دفاع آماده باشد. به علاوه هر یک از شهرهای اسلامی از چندین محله تشکیل می شد که آنها نیز گاهی دارای برج و بارو و دروازه مخصوصی بودند. معمولا ایجاد شهرهای نوبنیاد در دوره اسلامی بدین صورت بوده که مسلمین، قلعه ها و یا اردوگاههای نظامی را در کنار شهرهای فتح شده ایجاد می کردند. این اردوگاهها به تدریج به صورت شهر یا شهرک درمی آمدند یا اینکه شهر جدیدی در کنار شهر قدیمی ایجاد می شد. از جمله این شهرها می توان فسطاط بهره، کوفه و قیروان را نام برد. در اینجا به هریک از بخشهای سه گانه شهرهای اسلامی اشاره ای می کنیم:
•    کهندژ : کهندژ یا قهندژ به معنی ارگ شهر و قلعه کهن می باشد و نیز قلعه های مستحکمی که در قرون وسطی در وسط بعضی شهرها بزرگ واقع بود گفته می شود مانند قهندژ سمرقند، بخارا، بلخ و نیشابور. ضمنا کهندژ منطقه حاکم نشین، یعنی جایگاه فرمانده و کسان او بوده است. کهندژ گاه خود شهر کوچکی بوده و بخشی از مردم در آنجا زندگی می کردند. پیوستگی کهندژ از یک سو با باروی شهر به منظور آمادگی برای دفاع بوده است.
•    شارستان: شارستان یا شهرستان عبارت بود از مرکز و قسمت اصلی شهر که در میان باروی خاصی قرار گرفته بود. به عبارت دیگر آن قسمت از شهر بوده که در درون بارو و حصار قرار می گرفت و از یک سمت به دیوار حصار وصل بود.
•    ربض: ربض قسمتی میان باروی داخلی و باروی خارجی بوده که در فارسی به گرداگرد شهر تعبیر می شود. به عبارت دیگر به بخشهایی که از باروی شهر بیرون بود ربض گویند. یعنی اطراف خارج شهر و دیوار گرد آن، امروزه ربض به عنوان حومه شهر ترجمه می شود.
•    رباط:رباط به معنی بست و پیوند دادن است و بیشتر به معنی بستن حیوان در نقطه ای برای نگهداری و محافظت به کار رفته و سپس به همین تناسب به محافظت و مراقبت به طور کلی آمده است. مرابطه به معنی محافظت از مرزها و همچنین مراقبت از هر چیز دیگر می آید و به همین تناسب کاروانسرا را رباط می نامند. رباط از بناهای دفاعی و نظامی صدر اسلام است و قلعه های نظامی سرحدی را نیز در دوران معینی رباط گویند مانند رباط نصیبین که بر سر حد میان ایران و روم شرقی بنا شده بود و نگهبانان آن از دیلمان می آمدند. بنابراین رباط ها، نخستین استحکامات سازه ای بودند که در نقاط بی حفاظ مرزی می توانستند پناهگاه گروهی جهادگر باشند. ساختمان رباط در ساده ترین شکل، شامل یک دیوار استحکاماتی در اطراف، اتاق های مسکونی، انبارهای اسلحه، انبارهای تدارکات و برج برای علامت دادن بود. با توجه به موقعیت مرزها و تهدیدشان از سوی دشمنان، تعداد رباط ها تغییر می کرد. ساختن رباط امری مردمی و پرهیزکارانه بود. پس از تثبیت اسلام در مناطق اسلامی و بر طرف شدن تهدید از سوی غیرمسلمانان، در مرزها معنی واژه رباط با معنی مسجد یکی شد. توجه به عامل دفاعی و پدافندی و جنبه نظامی در معماری و شهرسازی ایران و تنوع و فراوانی بناهای استحکاماتی در این کشور از روزگاران قدیم ، از یک طرف ناشی از غریزه حب ذات است که در نهاد هر بشری وجود دارد و از طرف دیگر به سبب تجاوزات برخی از همسایگان و حملات متعدد دشمنان این مرز و بوم بوده است. نظر به اینکه این عوامل و تهدیدها به اشکال مختلف و روشهای نوین همچنان به قوت خود باقی است لذا در عصر حاضر نیز توجه به بعد دفاعی شهرها و مناطق مسکونی با استفاده از بهترین وسایل و مناسب ترین شیوه های پیشرفته کنونی ضروری است. ولیکن متاسفانه مسئله دفاع چند سالی است که نزد معماران و طراحان  مورد غفلت قرار گرفته و حتی نزد طراحان اماکن نظامی نیز توجه شایسته ای به آن نمی شود. یک طراح دفاعی که در مبانی نظری طراحی خود مسئله دفاع و امنیت را در نظر می گیرد باید علاوه بر داشتن تمام خصوصیات یک طراح و مجهز بودن به دانش در علوم مختلف، در شناخت تهدیدات و دشمن و تجهیزات نظامی نیز آگاهی داشته و وجه دفاع را در طراحی لحاظ نماید.

اصولی که یک معمار دفاعی باید در طرح خود در نظر بگیرد عبارت است از:
•    مکانیابی
•    پراکندگی
•    استتار، اختفا، فریب (CCD)
•    استحکامات
•    مبلمان شهری
•    معماری داخلی
•    قدرت مرمت پذیری
•    طراحی شبکه های زیر ساخت
•    طراحی ورودی ها و خروجی های اضطراری
•    چند عملکردی بودن فضاها

منبع: مبانی نظری معماری در دفاع غیرعامل، نویسنده: مهندس مصطفی فرزام شاد، انتشارات: موسسه انتشاراتی جهان جام جم، شهر: تهران، نوبت چاپ: اول- 1386، صفحه: 127 الی 132.

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:30 توسط ب. ش |

پدافند غيرعامل چه ارتباطي مي‌تواند با بحث فرهنگ داشته باشد؟ پدافند غير عامل بستر سازي فرهنگي براي مقابله با دشمن و دفاع در مقابل هرگونه تجاوز و آماده سازي رواني جامعه براي ناكام سازي دشمن در تهاجم به كشور است. پدافند غيرعامل در واقع تعميم سياست هاي دفاعي در حوزه هاي غير نظامي با استفاده از راهكارهاي غير نظامي است، معادل فارسي كلمه پدافند غير عامل را دفاع بدون سلاح مي توان ناميد و در تعريف آن مي توان گفت: مجموعه اقداماتي كه موجب كاهش آسيب پذيري و افزايش پايداري در برابر تهديدات خارجي مي شود.                                           

در کشور ما با وجود موقعیت خاص از نظر ژئوپولوتیک، دارا بودن ثروتهای عظیم نفت و گاز، نظام ضد استکبار و ورود به عرصه های فناوری نوین و تهدیدات استکبار جهانی، به موضوع پدافند غیر عامل توجه چندانی نشد و حتی داغ سالهای دفاع مقدس نیز در ایجاد هوشیاری لازم برای کاهش آسیب پذیری ها و توجه به محور پایداری توسعه از نظر امنیت و دفاع، نقش قابل قبولی ایفا ننمود.

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:29 توسط ب. ش |

با نگرشی دقیق و تحقیقی به جهان شگفت انگیز طبیعت می توان گفت که انسان دانش و هنر دفاع غیرعامل را از مخلوقات جهان هستی به خصوص جانداران دیگر آموخته و بدون شک این مخلوقات بوده اند که به اجداد ما راه ساختن ابزار دفاعی از قبیل سپر، زره، پناه بردن به غارها و ساختن دژها و استحکامات سنگری، استتار و اختفا و سایر موارد را آموخته اند    

انسان چون نیرومندی فک، دندان ها، چنگال ها و وسایل هجومی ودفاعی جانوران و استحکام پوست آن ها را می دید درصدد برآمد تا وسایلی بسازد که کار اندام های حیوانات از آنها ساخته باشد و شاید برای اینکه به این مرحله از فهم وآگاهی برسد هزاران سال در حالت بی توجهی نسبت به آینده و ترس از آن می زیست.
ویل دورانت می گوید: «سگی که استخوان نیم خورده خود را در زیر خاک پنهان می کند، سنجابی که فندق را برای روز دیگر خود نگاه می دارد، زنبوری که عسل را در کندوی خود ذخیره می کند و مورچه ای که از ترس روز بارانی و برفی توشه خود را پنهان می سازد، همه اینها نخستین «کارگران تمدن» بوده اند».
صیاد تلینگیت (Tlingit)  کلاهی بر سر خود می گذاشت که شبیه سر گوساله دریایی بود و پس از پنهان شدن در میان تخته سنگ ها، صدایی شبیه این جانور از دهان خود خارج می ساخت. با این حیله، جانوران بی خبر به او نزدیک شده و او نیزه خود را با همان آرامش خاطر مردمان ابتدایی در بدن حیوان فرو می کرد و آن را شکار می کرد.
مردم ناحیه ای از استرالیا در زیرآب می ماندند و به وسیله نی تنفس می کردند، در این حین پای مرغابی ها را گرفته و ان قدر زیر آب نگه می داشتند تا بمیرند.
مردم قبیله تاراهوماراس(Tarahumaras) دانه های نباتی را به بندهای محکم می بستند و در روی زمین انداخته، بند را تا نیمه زیر خاک پنهان می کردند، هنگامی که مرغ دانه را می بلعید با ریسمان، آن را می گرفتند و غذای خود را بدین وسیله تامین می نمودند.
اقدامات فریبنده یاد شده و بسیاری از اقدامات فریبنده دفاعی که امروزه توسط انسان مورد استفاده قرار می گیرد، به طور بسیار ماهرانه ای نزد گونه های مختلف حیوانات وجود دارد که آن را تحت عنوان وسایل دفاعی جانوران مورد بررسی قرار می دهیم.
وسایل دفاعی غیر عامل نزد حیوانات به نحوی است که از پنج وسیله شناخته شده دفاعی که خداوند حکیم در اختیار جانوران قرار داده، چهار وسیله آن، وسایل دفاعی «غیرعامل» و تنها یک وسیله آن «عامل» می باشد.
پنج وسیله دفاعی غیرعامل عبارتند از:
1-    پنهان سازی واستتار (Hiding and Camouflage)
2-    خود را مرده جلوه دادن (Playing Dead)
3-    پوشش حفاظتی (Built in Armour)
4-    تحرک و فرار (Escaping)
5-    جنگ و مبارزه (Fighting)
الهام از طبیعت و تقلید مستقیم از آفریده های خداوند ونمونه های دفاع غیرعامل نزد حیوانات نیاز به شرح بیشتری دارد که به ذکر آن می پردازیم.

الهام از طبیعت
1-    خداوند حکیم علاوه بر اینکه استعداد ساختن را در نهاد آدمی قرار داده، انواع جانداران را در طبیعت آفریده تا بشر آن ها را نمونه قرار دهد و با الهام ازآنها آنچه را نیاز دارد بسازد. چنانچه از همان آغاز آفرینش آدم، خدواند زاغی را فرستاد تا روش حفاری و کاوش در زمین و استتار و تدفین مرده را به قابیل بیاموزد.
فَبَعثَ اللهُ یَبحَثُ فِی الارضِ لِیُریَهُ کَیفَ یُواری سَواَهَ اَخیهِ.  (مائده-31)
« خداوند زاغی را فرستاد که زمین را [با منقار و پاهایش] حفر کند تا به قابیل نشان دهد که چگونه جسد برادرش را [در زیر خاک] پنهان سازد.»

2-    در قرآن کریم، خداوند به عنوان رب العالمین، مالک، مدبر و مربی جهانیان معرفی شده است و با اوصاف آغازگر و فاطر (کسی که برای اولین بار آسمان ها و زمین را آفرید)، خالق (خلق کننده)، باری (آفریننده) و صانع توصیف شده است. هرگز صنعت هیچ صنعتگری به پای صنایع و بدایع الهی نخواهد رسید، چنانکه امام حسین (ع) در آغاز دعای عرفه فرموده است:
الحمدالله الذی لیس لِقَضائِه دافعٌ و لالِعطلائهِ مانعٌ و لا کَصُنعِه صُنعُ صانعٍ وَ هُوَ الجَوادُ الواسِعُ فطر اجناس البدایع و اَتَقَن بحِکمتِه الصنایع
«تمام ستایشها از ان خداوندی است که هیچ کس نتواند از فرمان قضایش برپیچد و صنعت هیچ صنعتگری به پای صنعت او نرسد. بدایع خلقت را برای اولین بار احداث کرد وصنایع گوناگون را با حکمت خویش استوار ساخت.»
3-    در کتاب بحارالانوار (جلد سوم،صفحه 131) به نقل از امام صادق (ع) آمده است:
فانظر الی حکمه الخلقه کیف سبقت حکمه الصناعه فصارت الحیله التی تستعملها الصنایع فی ثبات الفساطیط والخیم متقدمه فی الخلق الشجر، لان خلق الشجر قبل صنعه الفساطیط والخیم
«به حکمت خلقت بنگر که چگونه بر حکمت صنعت پیش گرفته و آن تدبیری که صنعتگران در ثابت نگه داشتن چادر و خیمه بکار می برند قبلا در آفرینش درخت به کار گرفته شده است زیرا که خلقت درخت قبل از صنعت چادر و خیمه سازی است. آیا نمی بینی که ستون و پایه های آن را از درخت استفاده می کنند. بنابراین صنعت از خلقت گرفته شده است.»
امروزه علم الهام صنعت از خلقت را علم بیونیک نام نهاده اند که یکی از علوم پایه و در حال گسترش می باشد.

منبع: اصول و مبانی پدافند غیرعامل، نویسنده: جعفر موحدی نیا، انتشارات: دانشکاه صنعتی مالک اشتر، شهر: تهران،نوبت چاپ: اول- زمستان1386، صفحه: 31 الی 34.

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:29 توسط ب. ش |

1-    ایجاد اختلال در شناسایی، کسب اطلاعات و دقت هدف گیری دشمن از طریق:

•    اختفاء (به مفهوم مخفی کردن دائمی در مقابل دشمن)
•    استتار (به مفهوم ایجاد همرنگی و هماهنگی با محیط در مقابل هر نوع دید مستقیم و غیر مستقیم).
•    پوشش (به مفهوم ایجاد موانع موقت جهت جلوگیری از شناسایی و هدف گیری).
•    فریب (به مفهوم گمراه کردن دشمن در شناسایی و هدف گیری).
•    جابجایی (به مفهوم تغییر مکان تجهیزات و تأسیسات قابل انتقال).
•    استفاده از سامانه های اختلال در هدف گیری (ضد هدف گیری دقیق).

2-    کاهش آسیب پذیری نقاط هدف و تأثیر سلاح دشمن از طریق:
•    مکان یابی صحیح.
•    ایجاد موانع و استحکامات.
•    مستحکم کردن ساختمانها و تأسیسات.
•    استفاده از عوارض طبیعی سطح زمین.
•    اعمال تدابیر دفاع سایبری.
•    ایجاد لایه های محافظ الکترونیکی و الکترو مغناطیسی.
•    رعایت ضوابط ایمنی (حفظ عوامل توسعه دهنده خسارات)

3-    کاهش امنیت و حساسیت نقاط هدف از طریق:
•    پراکندگی.
•    تجزیه.
•    پیش بینی امکانات جایگزین و موازی.
•    کوچک سازی.

4-    کنترل خسارات از طریق:
•    استفاده از سامانه های هشدار دهنده. (کشف و اعلام خطر)
•    ساماندهی امکانات امداد و نجات.
•    تعیین وظایف بخش ها و افراد.
•    آموزش و تمرین.

لزوم تدوین سیاست های کلی نظام در زمینه پدافند غیر عامل
با توجه به مراتب فوق و نقش پدافند غیر عامل در افزایش توان و اقتدار نظام جمهوری اسلامی ایران و کاهش آسیب پذیریهای کشور، لزوم تدوین سیاست های کلی برای نهادینه کردن این امر در قانون گذاری، تنظیم مقررات و سیاست های اجرایی کشور بیش از پیش احساس می گردد.

منبع: منابع کمیته دائمی پدافند غیرعامل

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:19 توسط ب. ش |

هر اقدام غیر مسلحانه‌ای که موجب کاهش آسیب پذیری نیروی انسانی، ساختمان‌ ها، تاسیسات، تجهیزات، اسناد و شریان های کشور در مقابل عملیات خصمانه و مخرب دشمن گردد، پدافند غیرعامل خوانده می شود.       

به بیان ساده‌تر پدافند غیرعامل، مجموعه اقداماتی است که انجام می شود تا در صورت بروز جنگ، خسارات احتمالی به حداقل میزان خود برسد.

هدف از اجرای طرح‌های پدافند غیرعامل كاستن از آسیب‌پذیری نیروی انسانی و مستحدثات و تجهیزات حیاتی و حساس و مهم كشور علیرغم حملات خصمانه و مخرب دشمن و استمرار فعالیت‌ها و خدمات زیر بنایی و تامین نیازهای حیاتی و تداوم اداره كشور در شرایط بحرانی ناشی از جنگ است.    

به عنوان مثالی ساده، از پدافند غیرعامل می توان به استتار، اختفا و ایجاد سرپناه برای تاسیسات مهم و استراتژیک اشاره کرد.    

در پدافند عامل مثل سیستم های ضد هوایی و هواپیماهای رهگیر، فقط نیروهای مسلح مسئولیت دارند. در حالی که در پدافند غیرعامل تمام نهادها، نیروها، سازمان ها، صنایع و حتی مردم عادی می توانند نقش مؤثری بر عهده گیرند.    

با توجه به حجم تهدیداتی که ایران در عرصه بین الملل با آن مواجه است، در زمینه پدافند غیرعامل هنوز در ابتدای راه هستیم و باور هر چه بیشتر مدیران و کارشناسان به این مقوله مهم می‌تواند ضریب ایمنی کشور را در برابر تهاجم‌های احتمالی بیگانگان افزایش دهد    .        
آنچنانکه جلالی رئیس پیشین كمیته دائمی پدافند غیر عامل كشور اذعان داشته، پس از انقلاب به دلیل عدم دركی واحد از تهدیدات و تردید در اولویت تهدیدات، حجمی از سازندگی در مناطق مورد تهدید صورت گرفت و در اجرای پروژه‌های مختلف اقتصادی و عمرانی به موضوع پدافند غیرعامل توجه نشده است و به عنوان مثالی از این دست جایی مثل منطقه عسلویه در تیررس آمریكا است و موارد پدافندی در آن رعایت نشده است.    

با توجه به وجود تهدیدات بالقوه و خطراتی که امنیت ملی، استقلال، و تمامیت ارضی کشور را نشانه گرفته، بحث پدافند غیرعامل در طول سالهای اخیر از سوی مقامات عالی رتبه کشوری و لشکری، مورد توجه فراوان قرار گرفته است.

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:18 توسط ب. ش |

تجارب و شواهد ثبت شده در جنگهاي دورانهاي گذشته تاريخ بشري و قرن حاضر، نمونه هاي مدلل و انكار ناپذيري است كه اهميت پديده دفاع غير عامل را آشكار و ثابت نموده و موارد مشروحه زير نمونه هايي بارز از اين اهميت مي باشند. 

(1) موجب زنده ماندن و حفظ بقاي نيروي انساني مي گردد كه با ارزشترين سرمايه و موجوديت ملي كشور مي باشد:
•  وجود و حيات هر سرباز يا فرمانده مي تواند پيروزي و سرنوشت نبرد را رقم زند.
•  به كار گيري يا عدم به كار گيري دفاع غير عامل، مرز بين ((شكست و پيروزي)) و ((مرگ و زندگي)) مي باشد.
•  وجود و حيات هر انسان و شهروند در صحنه اجتماع مي تواند موجب حيات، توسعه و نجات جامعه و ملت گردد.
•  بهترين دفاع، ديده نشدن است و اين مهم از طريق اجراي اقدامات دفاع غير عامل حاصل مي شود.
دانه ها چون در زمين شود       سر آن سر سبزي بستان شود     ((مولوي))
•  از دست دادن نا بهنگام يك انسان، بزرگترين زيان اجتماعي است كه به جامعه و كشور وارد مي شود.
•  هر كس انساني را بدون حق قصاص و يا بدون علت ايجاد فساد و فتنه در روي زمين به رساند، مثل آن باشد كه همه مردم را
   كشته و هر كه انساني را حيات بخشد (از مرگ نجت دهد) مثل آن است كه همه مردم را حيات بخشيده است. (مائده/32)
•  به كار گيري پدافند غير عامل و بهره گيري از منافع آن تنها زاييده عقل انسان نبوده و خداوند حكيم كه مخزن تمام علوم نزد
   اوست در آيه 80 سوره مباركه انبياء مي فرمايد:
   و علمناه صنعة لبوس لكم لتحصنكم من باسكم فهل اتتم شاكرون...
   و ما به او (حضرت داود عليه السلام) ساخت زره را تعليم نموديم تا شما را از آسيب جنگ در امان بدارد، پس آيا از شكرگزارانيد؟
•  مقابله با تهديدات و دفع  آتش از مردم و حفظ جان آنها از جمله اهداف اصولي دفاع غير عامل مي باشد كه ارزش والاي آن در
   حديثي از وجود مبارك حضرت محمد (ص) چنين نقل شده است:
   ((هر كس تجاوز آب يا آتشي را از گروهي از مسلمين برگرداند، بهشت بر او واجب است)).
(2)  موجب صرفه جويي كلان اقتصادي و ارزي در حفظ تجهيزات و تسليحات بسيار گرانقيمت نظامي (هواپيماهاي شكاري و ترابري، بالگردها، سامانه هاي موشكي پدافند هوايي و زمين به زمين، رادارها، شناورها، توپخانه صحرايي، تانكها و نفربرهاي زرهي و ...) مي گردد:
•  دشمن در جهت انهدام تسليحات نظامي ما چشمان تيزبيني در زمين، دريا، آسمان و فضا دارد. هر چه را دشمن ببيند مورد هدف          قرار مي دهد و هر چه را هدف قرار دهد احتمالا منهدم خواهد شد.
•  خريد و تهيه تسليحات نظامي در هر زمان و از هر جا امكانپذير نمي باشد.
•  وجود حتي يك سلاح (تير بار، توپ، تانك، بالگرد، هواپيما، شناور، موشك و...) مي تواند سرنوشت نبرد را رقم زند.
•  انجام اقدامات دفاع غير عامل نظير مكان يابي خوب، ايجاد خاكريز و موانع، ايجاد استحكامات سنگري و... موجب صرفه جويي در
    به كارگيري كمتر سلاحهاي پدافند هوايي مي گردد.
•  دشمن در اولين مرحله جنگ هوايي با بمباران پايگاههاي هوايي و مواضع پدافند هوايي به دنبال كسب برتري هوايي مي باشد.
(3)  اقدامات پدافند غير عامل، مراكز حياتي و حساس اقتصادي، سياسي، نظامي، ارتباطي و مراكز عمده علمي و فرهنگي و... را در برابر حملات و بمباران هاي هوايي دشمن و ادامه فعاليت در شرايط بحران و جنگ را ممكن مي كند:
•  اهداف اصلي و نوك پيكان حمله دشمن در ((استراتژي انهدام مركز ثقل))، مراكز حياتي و حساس ياد شده مي باشد.
•  كم توجهي به اقدامات دفاع غير عامل در مراكز حياتي و حساس در طول جنگ تحميلي عراق عليه ايران به علت نبودن استراتژي
   دفاعي همه جانبه موجب خساتهاي سنگين و قابل توجهي مي گردد.
•  استراتژي و سياست تمركز زدايي كره شمالي در جهت كوچك سازي و پراكنده نمودن مراكز حياتي و حساس راه كاري عملي و
   قابل توجه در كاهش آسيب پذيري مراكز ياد شده مي باشد.
•  اجراي سياست تمركز زدايي و توزيع و پراكندگي مراكز حياتي، حساس و مهم و امكانات و تسهيلات حاشيه اي آن در كل فضاي
   سرزميني كشور علاوه بر حفظ سرمايه هاي كلان ملي كشور در برابر تهديدات احتمالي، بستر مناسبي را در جهت محروميت
   زدايي مناطق محروم، اشتغال زايي و ايجاد عدالت اجتماعي و اقتصادي و فرهنگي ايجاد مي نمايد.
•  رعايت پاره اي از اقدامات دفاع غير عامل در بعضي از مراكز حياتي ئ حساس كشور موجب مقاومت بهتر و آسيب پذيري كمتر
   آنها در برابر حملات و بمبارانهاي هوايي دشمن و تداوم خدمات رساني و اجراي مأموريت در طول هشت سال دفاع مقدس كرديد.
    (پالايشگاه اصفهان، سد و نيروگاه آبي دز، سايت موشكي پدافند هوايي هاك در عمليات والفجر 8 و...)
(4) اقدامات دفاع غير عامل موجب تحميل هزينه قابل توجه به دشمن مي گردد:
•  انهدام اهداف مستحكم به مراتب مشكلتر و پر هزينه تر از انهدام اهداف بدون حفاظ مي باشد.
•  دشمن بايد هواپيماها، تسليحات و زمان بيشتري را صرف كشف هدفها و انهدام آنها نمايد.
• چنانچه ((خرج)) يك اقدام يا تهديد، از ((دخل)) آن براي دشمن بيشتر باشد، در تصميم و عمل وي تأثير بازدارنده خواهد گذاشت.
(5) اقدامات دفاع غير عامل باعث به وجود آمدن نأثيرات روحي و رواني مثبت در شهروندان و رزمندگان مي گردد:
•  بنا به نظريه اي ثقل جنگها از مرزها و ميادين نبرد نزديك به شهرها سوق داده شده است.
•  اهداف مورد توجه دشمن از بمباران شهرها به قرار زير مي باشد:
-  ايجاد فشار بر دولتمردان و مسئولين
-  بر هم زدن نظم اجتماعي
-  ايجاد از هم گسيختگي در مردم و مجبور نمودن آنها به ترك شهرها
-  ايجاد نارضايتي در مردم و جامعه
-  نگران كردن رزمندگان نسبت به اوضاع پشت جبهه
-  از بين رفتن مقاومت عقبه هاي شهري و پشتيباني شهروندان از جبهه
•  آمار تلفات غير نظاميان در جنگها، روندي افزايشي داشته است:
-  در جنگ جهاني اول، آمار تلفات انساني 10 ميليون نفر بوده است كه همگي نظامي بوده اند.
-  در جنگ جهاني دوم تلفات غير نظاميان 6 ميليون نفر بيشتر از نظاميان بوده است.
-  در جنگ كره تلفات غير نظاميان 95% و تلفات نظاميان 5% بوده است.
-  وجود جان پناه، سنگر، پناهگاه، خاكريز و موانع در صحنه هاي نبرد و مراكز حياتي و حساس، تأثيرات قابل توجهي در ايجاد آرامش رواني براي رزمندگان و كاركنان در انجام وظايف محوله دارد.
-  دشمن بعثي طي 4 مرحله، شهرهاي ايران را در طول جنگ تحميلي مورد بمباران هوايي و حملات موشكي قرار داد (جنگ شهرها):
مرحله اول، 13/11/62
مرحله دوم، 5/3/63
مرحله سوم، بهمن 65
مرحله چهارم، 23/11/66
جدول 2-1- شمار تلفات جنگ جهاني دوم
نوع تلفات تعداد تلفات درصد
نظامي 000/140/23  نفر 41%
غير نظامي 000/340/29  نفر 59%

(6)   اقدامات دفاع غير عامل موجب حفظ نيروها براي ضربه زدن در زمان و مكان مناسب و گرفتن آزادي و ابتكار عمل از دشمن مي شود.
(7)  در مقايسه سه عنصر (تهاجم، دفاع عامل و دفاع غير عامل)، عنصر دفاع غير عامل مخارج و هزينه هاي كمتري دارد و از نظر اخلاقي و بشر دوستي و سياسي مفهومي صلح دوستانه و تنش زدا دارد.
(8)  اجتناب ناپذير بودن بودن بروز جنگهاي آينده و لزوم آمادگي دفاعي:
•  از 5 هزار سال پيش تاريخ تمدن بشري فقط 292 سال بدون جنگ بوده است.
•  در طي تاريخ گذشته بشري 14 هزار جنگ اتفاق افتاده و 4 ميليارد انسان جان باخته اند.
•  تنها از جنگ جهاني دوم به بعد 21 ميليون نفر در 150 جنگ كه بيشتر آنها در كشورهاي جهان سوم رخ داده، جان باخته اند.
•  در قرن بسيتم بيش از 220 جنگ به وقوع پيوسته و بيش از 200 ميليون تلفات انساني داشته است.
•  محدوده سرزميني و مرزهاي ميهن اسلامي طي ساليان گذشته شاهد چهار جنگ مهم با هدف نابودي يا تضعيف و محاصره انقلاب اسلامي (جنگ تحميلي، جنگ افغانستان، و دو جنگ آمريكا و متحدانش با عراق) بوده و جنگها و تهديدهاي ديگري نيز جزء اهداف استراتژيك و بلند مدت استكبار جهاني در منطقه مي باشد، (طرح خاورميانه بزرگ به بهانه مبارزه با تروريسم و ايجاد دموكراسي واهي آمريكايي)
•  جمهوري اسلامي ايران داري 15 همسايه است كه تقريبا دو تا سه كشور در جهان هستند كه اين تعداد همسايه را دارند،كشورهاي ياد شده به صورت مستمر شرايط ما را تحميل نموده و رفتارشان را متناسب و بر اساس منافع و ميزان اقتدار و توان      تنظيم مي نمايند.
(9)  نيل به دفاع غير عامل در مقايسه با دفاع عامل، ساده تر و سهل الوصولتر و با سياست خودكفايي و عدم وابستگي و استقلال كشور موافقتر است.
(10) پيشگيري بهتر از درمان، و تصفيه آب در سر چشمه آسانتر از تصفيه در درياست، متخصصين زلزله شناسي ژاپني عقيده داردند
((اين زلزله نيست كه موجب كشته شدن انسانهاي بي گناهي و بروز خسارت مي گردد، بلكه سازه هاي نا امن مي باشند كه موجب بروز مرگ و خسارت مي گردند)).
جدول 3-1- آمار تلفات چند زلزله
محل وقوع زلزله سال حادثه شدت (ريشتر) تعداد تلفات
اكوشيري (ژاپن) 1993 8/7 299 كشته
منجيل (ايران) 1990 7/7 14 هزار كشته و صدها مجروح
سانفرانسيسكو (آمريكا) 1990 2/7 50 نفر كشته
بم (ايران) 2003 2/7 30 هزار كشته و 15 هزار مجروح

علت بسياري از تلفات انساني و خسارات تجهيزات در بمبارانهاي هوايي و موشكي مراكز حياتي و حساس را نيز مي توان منبعث از نبود و يا نواقص اقدامات دفاع غير عامل دانست.
(11)  اجتناب ناپذير بودن به كارگيري دفاع غير عامل به علل زير:
•  ايجاد شكاف فناوري (Technological gap)در سيستمها و وجود تسليحات قديمي پدافند هوايي عامل، به علت پيشرفت سريع      فناوري و عدم امكان تهيه سريع سامانه هاي مدرن به سبب بي انتها بودن اين روند.
•  غافلگير شدن سامانه هاي پدافند هوايي در برابر هواپيماهاي تهاجمي و موشكهاي كروز و بالستيك به علت:  
- پرواز در ارتفاع پايينو استفاده از نقاط كور راداري
- پرتاب موشك از ماوراي برد جنگ افزارهاي پدافند هوايي
- رادار گريز نمودن هواپيماهاي تهاجمي (STEALTH) از طريق كاهش سطح مقطع راداري (RCS)
- برتري هوايي دشمن
• فقدان سلاحهاي ضد موشك بالستيك (ABM)
• سلاحهاي پدافند هوايي موجود تكافوي پوشش كامل پدافندي مراكز حياتي، حساس و مراكز جمعيتي كشور را نمي كند؛ زيرا:
- حداقل سلاح پدافند هوايي (صرفا توپ هوايي) مورد نياز جهت ايجاد پوشش پدافندي براي مراكز حياتي و حساس شهرها طبق
محاسبه اي تخميني به شرح زير خواهد بود: 
در اين محاسبه براي هر شهر 40 مركز و هر مركز 10 توپ فرض و منظور گرديده است.
برابر سرشماري سال 78، تعداد شهرهاي كشور 600 و تعداد روستاها 6500 برآورد گرديده است.

تعداد قبضه مورد نياز براي دفاع هوايي ارتفاع كم از شهرها = تعداد متوسطه قبضه مورد نياز براي هر نقطه يا منطقه × نقاط يا
مناطق آسيب پذير × تعداد شهرها

 تعداد قبضه مورد نياز 000/240 = ( 10× 40) ×600   
تعداد خدمه مورد نياز 000/200/ 1= 5 ×240000
- رعايت 5 اصل بنيادي تاكتيكي ژدافند هوايي زير با توجه به گستره سرزميني و تعداد قابل توجه مراكز حياتي، حساس و مهم شهرها، تعداد جنگ افزارها و نيروي انساني مورد نياز مربوطه را تا چند برابر افزايش مي‌دهد كه موضوعي دور از دسترس مي‌باشد.
•  انبوهي سلاح (Mass)
•  تنوع سلاح (Overlapping Fire)
•  دفاع در عمق (Defense in depth)
•  درگيري اوليه (Early engagement)
•  پوشش متقابل (Mutual support)
-  برابر مطالعه اي تحقيقي از نتيجه عملكرد يكي از سامانه هاي پدافند هوايي گسترش يافته در مناطق حياتي كشوردر شهرهاي ((اصفهان، تهران، اميديه و جزيره خارك)) از تعداد 132 حمله هوايي، هواپيماهاي دشمن، 9 فروند آنها توسط آتش سلاحهاي پدافند هوايي كاملا منهدم، 72 فروند فراري و 51 فروند موفق به بمباران مراكز حساس و حياتي موجود در شهرهاي ياد شده گرديدند.
آمار ياد شده گرچه نشان دهنده 54% موفقيت (فراري دادن هواپيماهاي دشمن) و 7% كاملا موفق (انهدام هواپيماهاي دشمن) مي باشد، به هر حال 39% عدم موفقيت وجود داشته كه منجر به بمباران مراكز حياتي و حساس گرديده و اين نقيصه و خلأ را بايد با اقدامات دفاع غير عامل رفع نمود.
(12)   طول زماني بقا و اثر بخشي اقدامات دفاع غير عامل به مراتب بيش از مدت زمان اثر بخشي سامانه هاي پدافند هوايي عامل مي باشد زيرا پيشرفت سريع سامانه هاي آفندي دشمن موجب تعويض چندين نسل از سامانه هاي پدافند هوايي عامل در دهه هاي گذشته گرديده است، حال آنكه اقدامات دفاع غير عامل انجام شده در دهها سال قبل (پناهگاه هاي عميق زير زميني مترو شهرپيونگ يانگ كره شمالي) همچنان قابليت مقاومت و ايستايي در برابر سلاحهاي متعارف و غير متعارف دشمن احتمالي آنها را در   زمان حاضر دارد.
(13)   نظريه هاي استراتژيك و دكترينهاي نظامي، دال بر اهميت و لزوم توجه به دفاع غير عامل مي باشد:
•  برابر تجارب عملي ثبت شده در تاريخ نظامي جنگهاي گذشته، انجام اقدامات فريبنده موجب غافلگيري و سلب ابتكار عمل دشمن گرديده و در صورت عدم انجام اقدامات فريبنده، غافلگيري تا ميزان 50% كاهش مي يابد.
•  چنانچه استراتژي غلط باشد مهارت ژنرال و فرماندخ در صحنه جنگ، دلاوري سرباز و وسوسه پيروز شدن، و اقدامات تاكتيكي هر قدر هم كه تعيين كننده باشد موثر نخواهد بود.
•  اتخاذ روندي براي رسيدن به پيروزي، بدون وقوع هر گونه ستيز جدي و نبرد قطعي ((كمال استراتژي)) خواهد بود.
•  اصل تأمين
•  در استراتژي غير مستقيم، رويكرد به حيله و فريب، گيج و مختل نمودن فكر دشمن در شرايط نا متقارن توان رزمي مورد توجه    مي باشد.  
•  استراتژي انهدام مراكز ثقل
(14)  راهبرد دشمن در پنج حلقه استراتژيك ((واردن)) مدل تجربه شده اي است كه لزوم توجه بنيادي  به اقدامات دفاع غير عامل را درمراكز حياتي، حساس و مهم كشور ضروري و مضاعف نموده و كم توجهي به آن موجب وارد شدن خسارات و تلفات سنگين به سرمايه هاي كلان كشور و كاهش آستانه مقاومت و امنيت ملي در شرايط وقوع تهديد و جنگ مي باشد.
(15)   جنگ خلج فارس (1991) و جنگ بالكان با وجود استفاده از پيشرفته ترين جنگ افزارهاي مدرن هوايي و زميني، مملو ازحوادثي است كه مؤيد كارايي و اهميت به كارگيري دفاع غير عامل مي باشد.
(16)   در طول جنگ 42 روز تبرد هوايي و 108 هزار سورتي پرواز متحدين در جنگ 1991 خليج فارس و با وجود داشتن مدرنترين    حساسه هاي الكترونيكي شناسايي و ماهواره ها، 22 فروند بالگرد عراقي كه در نخلستانهاي جنوب عراق پنهان و استتار شده بود،   پس از اتمام جنگ، سالم به دست مجاهدين عراقي افتاد.
• متحدين پس از نوميدي از خارج نمودن سربازان و نظاميان عراقي از سنگرها و پناهگاههاي محكم و استتار شده، اقدام به بمباران نيروگاههاي عراق نمودند تا آنها را مجبور به استفاده از ژنراتور و كشف سنگرها توسط حساسه هاي مادون قرمز نمايند.
• سالم ماندن پلهاي استتار شده عراق بر روي رودخانه دجله در جنگ اول خلج فارس
• سالم ماندن سكوهاي پرتاب اسكاد عراقي به علت جابجايي سريع آنها در پناهگاههاي امن پس از پرتاب، و استفاده از سكوهاي پرتاب كاذب در اطراف محل پرتاب
• استفاده از دود لاستيك با آتش زدن شمار قابل توجهي از آنها (400 الي 500 لاستيك) در اطراف كارخانه هاي مهم و مراكز حساس جهت مخفي نودن آنها و انحراف موشكهاي مادون قرمز هواپيماهاي متحدين
• استفاده گستره سربازان و نظاميان آمريكايي و متحدين از لباسها و تجهيزات و تسليحات استتار و اختفاء شده، علي رقم تفاوت زياد و چشمگير توان رزمي آنها نسبت به عراق موضوع قابل توجهي است كه لزوم به كارگيري آن را توسط نيروهاي ضعيف تر در صحنه نبرد به طريق اولي توجيه مي كند.
(17)   در اهميت يكي از اقدامات دفاع غير عامل (ساختن پناهگاه) بايد گفت: طبق محاسباتي كه انجام شده است هنگام انفجار يك بمب اتمي به قدرت 20 كيلو تن در مركز شهر، اگر كليه مرئم در پناهگاه باشند تعداد تلفات در هنگام ياد شده 24000 نفر و مجروحين 7000 نفر خواهد بود، اما در صورتي كه پناهگاهي وجود نداشته باشد همين انفجار 70000 نفر تلفات خواهد داشت.
(18)   مطالعه ساختار طبيعي و مهندسي فيزيلوژيك بدن انسان و جانداران مؤيد اين موضوع و حقيقت است كه:
• قرار گرفتن عضوهاي حساس و با اهميت بدن (مغز، چشم، قلب، گوش و...) در بهترين وضعيت و جالبترين حفاظ، موجب بقا و ادامه حيات آنها گرديده و يا به تعبيري ديگر، عضوهاي حساس بايد در بهترين مكان و مطلوبترين پوشش حفاظي، قرار گرفته و حفاظت گردند و اين تدبير را خداوند حكيم در خلقت موجودات مقرر فرموده است.
• جانداراني كه به مدد عنايت لا يزال الهي داراي ابزارهاي دفاع غير عامل (از قبيل استتار، اختفا و پوشش حفاظتي، حيله و فريب، اعلام خبر آشيان يابي) بهتري مي باشند در برابر حملات و خطرات محيطي، ايمني بيشتري دارند.
(19)  در بازديد و مطالعه تحقيقي و ميداني نگارنده از يكي از نيروگاههاي كشور در سال 1377، رئيس نيروگاه، طريقه محاسبه ارزش يك نيروگاه را به قرار زير عنوان نمود كه حاكي از وجود سرمايه هاي كلان ملي در مراكز حياتي و حساس مي باشد.
   
با اين حال، وضعيت نيروگاه ياد شده از نظر شاخصه هاي دفاع غير عامل در برابر تهديدات و حملات هوايي دشمن بسيار آسيب پذير بود.
• عدم توجه جدي به اقدامات دفاع غير عامل در شرايط خلأ كمي و كيفي تسليحاتي پدافند هوايي و پيشرفت تسليحات آفندي دشمن در برابر بمباران نيروگاهها به معني از دست دادن سرمايه هاي كلان كشور، از دست دادن تعداد قابل توجهي از نيروهاي انساني نيروگاه، تأثيرات منفي و مخرب رواني قطع برق در مختل نمودن زندگي اجتماعي و روحيه شهروندان، مختل و متوقف نمودن چرخه توليدي مراكز صنعتي و... خواهد بود. توضيح اينكه برابر اظهار معاون وزارت نيرو، حادثه قطع موقت برق سراسري كشور در خرداد ماه 80 معادل 75 ميايون دلار به اقتصاد كشور خسارت زد. هر كيلو وات ساعت خاموشي، 5/1 ميليون دلار به اقتصاد كشور لطمه وارد مي سازد.

5- اهداف دفاع غير عامل
(1) كاهش قابليت و توانايي سامانه هاي شناسايي، هدف يابي و دقت هدف گيري تسليحات آفندي دشمن
(2) تقليل آسيب پذيري و كاهش خسارات و صدمات تأسيسات، تجهيزات و نيروي انساني مراكز حياتي، حساس و مهم نظامي و غير نظامي كشور در برابر تهديدات و حملات دشمن
(3) حفظ سرمايه هاي كلان ملي كشور
(4) حفظ توان خودي براي ادامه فعالتها و تداوم عمليات توليد و خدمات رساني
(5) سلب آزادي و ابتكار عمل از دشمن و ايجاد شرايط سخت و دشوار براي وي در صحنه عمليات
(6) صرفه جويي در هزينه هاي تسليحاتي و نيروي انساني
(7) افزايش آستانه مقاومت مردمي و قواي خودي در برابر تهاجمات دشمن
(8) تحميل هزينه بيشتر به دشمن از طريق وادار نمودن وي به تلف نمودن منابع محدود خود بر روي اهداف كاذب و فريبنده
(9) بالا بردن توان دفاعي كشور
(10) توزيع ثروت، جمعيت و سرمايه هاي ملي در كل فضاي سرزميني كشور از طريق تمركز زدايي، آمايش سرزميني و پراكندگي زير ساختهاي كليدي و مراكز حياتي، حساس و مهم توليدي محصولات كليدي (نيروگاهي، پالايشگاهي، صنعتي، نظامي، غذايي، آبرساني و...)
(11) ايجاد آمادگيهاي لازم براي مقابله با دشمن در شرايط تهديدات نامتقارن
(12) حفظ تماميت ارضي، امنيت ملي و استقلال كشور
6- حوزه هاي مسئوليتي اقدامات دفاع غير عامل

 1-6- مسئوليت فردي
هر سرباز و فرد نظامي مسئوليت استتار و مخفي نمودن خود و تجهيزاتش را در زمان و مكان معين دارد. مسئوليت فردي ياد شده داراي اهميتي برابر يادگيري استفاده از سلاح (تفنگ، آر پي جي، توپ و...) مي باشد. هر سرباز و فرد نظامي به همان دقتي كه بايد هدف را مورد تيراندازي و حمله قرار دهد بايد داراي توانايي و دانش و مهارت لازم در استتار و اختفا خود و سلاح و واحد سازماني اش باشد تا مورد هدف دشمن قرار نگيرد.
2-6- مسئوليت فرمانده
مسئوليت استتار و اختفاي يك واحد نظامي با شخص فرمانده آن واحد مي باشد. او بايد تمامي تلاش خود را در به كارگيري اصول و روشهاي استتار و اختفاي كاركنان و تجهيزات تحت فرماندهي خود در مناطق عملياتي، اداري، نقاط تداركاتي، آمادي و عقبه اعمال نمايد. وي همچنين بايد با اتخاذ تدابير و تهيه و تدوين طرحها و دستورالعملهاي لازم، بر رعايت جدي، و دقيق انضباط استتار در محدوده تحت مسئوليتش همت گمارد.
3-6- مسئوليت كميته هاي دستگاههاي اجرايي پدافند غير عامل
انجام اقدامات پدافند غير عامل در سطوح وزارتخانه ها و سازمانهاي عمده دولتي به عهده كميته هاي اصلي و اجرايي پدافند غير عامل آنها مي باشد، در ماده 7 آئين نامه اجرايي بند 11 ماده 121 قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي وظايف كميته هاي دستگاههاي اجرايي (وزارتخانه ها و سازمانها) در 4 بند مشروحه زير درج و مشخص گرديده است:
(1) بررسي و پيشنهاد سطح بندي و اولويت بندي مراكز دستگاه مربوطه
(2) پيگيري تهيه و اجراي طرح پدافند غير عامل مراكز موجود بر اساس مصوبات كميته دائمي و نظامي و اجرايي كشور
(3) نظارت بر اعمال ضوابط و مقررات پدافند غير عامل در طرحهاي دستگاه مربوطه
(4) انجام پژوهشها و آموزشهاي تخصصي و عمومي در زمينه پدافند غير عامل مرتبط با موضوعات تخصصي دستگاه مربوطه
4-6- ستادهاي تخصصي
برنامه ريزي، هماهنگي، كنترل، نظارت، بودجه بندي، و... لازم در حوزه هاي مسئوليتي هر نيرو به عهده ستادهاي تخصصي پدافند غير عامل مربوطه از قبيل مديريتها و معاونتهاي پدافند غير عامل پيش بيني شده در ساختار سازماني آنها مي باشد.
5-6- پدافند غير عامل در برنامه پنج ساله چهارم توسعه كشور
(1) برابر بند 11 ماده 121 قانون برنامه پنج ساله چهارم توسعه كشور مصوب مجلس شوراي اسلامي:
رعايت اصول پدافند غير عامل در طراحي و اجراي طرحهاي حساس و مهم و يا در دست مطالعه و نيز تأسيسات زير بنايي و ساختمانهاي حساس و شريانهاي اصلي و حياتي كشور و آموزش عمومي مردم توسط دستگاههاي اجرايي موضوع ماده 160 اين قانون به منظور پيشگيري و كاهش مخاطرات ناشي از سوانح غير طبيعي تأكيد شده است.
(2) آئين نامه اجرايي بند 11 ماده 121 قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران كه يكي از اين آئين نامه هاي محوري در حوزه امور پدافند غير عامل مي باشد در 10 ماده به موضوعات مشروحه زير پرداخته است:
•  ماده 1 به اصطلاحات و واژه هاي ذي ربط پدافند غير عامل پرداخته است.
•  در بند (ج) تركيب اعضاي كميته دائمي ذكر شده است.
•  در ماده 2 وظايف و اختيارات كميته دائمي در 9 بند و يك تبصره ذكر شده است.
•  در ماده 3 وظايف و اختيارات دبير خانه كميته دائمي طي 4 بند ذكر شده است.
•  در ماده 4 وزارت دفاع در 5 بند عنوان شده است.
•  در ماده 5 مسئوليت زمان مديريت و برنامه ريزي كشور در دو سطر بيان شده است.
•  در ماده 6 وظايف و اختيارات قرارگاه پدافند هوايي خاتم النبياء(ص) در 3 بند بيان شده است.
•  در ماده 7 وظابف و اختيارات دستگاههاي اجرايي در 4 بند ذكر شده است.
•  در ماده 8 وظيفه دستگاه اجرايي را در خصوص پيش بيني اعتبار مورد نياز و رعايت اجراي ضوابط و مقررات پدافند غير  
 عامل بيان نموده است.
•  در ماده 9 وظيفه سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور در خصوص اعتبار مورد نياز براي اجراي طرحهاي پدافند غير عامل مراكز مربوطه در لايحه بودجه ساليانه كشور عنوان شده است.
•  در ماده 10كليه شركتهاي دولتي را موظف نموده است اعتبار مورد نياز براي طرحهاي پدافند غير عامل مربوط به مراكز در حال بهره برداري، در دست اجرا و يا در دست مطالعه را از منبع داخلي پيش بيني نمايد.
(3) برابر ماده 3 آئين نامه اجرايي بند (پ) تبصره (17) قانون بودجه سال 84 مسئوليت تشكيل كميته پدافند غير عامل در دستگاههاي اجرايي كشور به عهده بالاترين مقام اجرايي مربوط مي باشد.
(4) به موجب ماده (2) آئين نامه اجرايي بند (پ) تبصره (17) قانون بودجه سال 1384 كل كشور، دستگاههاي اجرايي كشور موضوع ماده 160 قانون برنامه چهارم توسعه، موظفند بر اساس سياستها، اولويتها و دستورالعملهاي مصوب كميته دائمي پدافند غير عامل كشور يك درصد (1%) از اعتبارات تملك دارايي هاي سرمايه اي خود را به اجراي طرحهاي مصوب كار گروهي دائمي پداغير عامل كشور اختصاص دهند.
(5) به موجب ماده (3) آئين نامه ياد شده، كميته هاي پدافند غير عامل دستگاههاي اجرايي كشور با مسئوليت بالا ترين مقام اجرايي هر دستگاه تشكيل و نسبت به اولويت بندي مراكز ثقل همان دستگاه اقدام و موارد را از طريق كميته دائمي پدافند غير عامل ارسال و پيشنهاد مي نمايند.
(6) در بند 1، ماده 1 ضوابط ملي آمايش سرزميني، كاهش تمركز و تراكم جمعيت و فعاليت در مناطق پر تراكم كشور از طريق دگرگوني ساختار فعاليتهاي صنعتي و خدماتي آنها مورد تأكيد قرار گرفته است.
(7) در بند 15 ماده 1 ضوابط ملي آمايش سرزميني رعايت اصول ايمني و الگوي پدافند غير عامل از قبيل استفاده از شرايط جغرافيايي و عوارض طبيعي، پراكندگي مناسب در پهنه سرزميني، انتخاب عرصه هاي امن به لحاظ حوادث و سوانح طبيعي و غير مترقبه و انتخاب مقياس بهينه در استقرار جمعيتي و فعاليتها در راستاي كاهش آسيب پذيري در برابر تهديدات و بهره مندي از پوشش مناسب دفاعي مورد توجه و تأكيد قرار گرفته است.
(8) آمايش سرزميني تنظيم سه عنصر فضا، انسان و فعاليت جهت رسيدن به مطلوبترن توزيع جمعيت در فعاليتهاي اقتصادي و اجتماعي و توسعه اي در پهنه سرزميني و بهترين و ظريفترين طرز انتقال عاقبت انديشي منطقي و ملي حكومت بر سرزمين و يا فضاي حياتي در چارچوب عدالت است. در كشورهاي اروپايي مفهوم آمايش سرزميني، ابتدا مفهوم دفاعي دارد و توسعه اي پيدا مي كند. قبل از ساخت نيروگاه، بزرگراه، سد، پالايشگاه و زير ساختهاي كليدي، موضوع در كميته هاي نظامي و دفاعي مطرح مي گردد و پس از بررسي لازم و اعمال ملاحظات دفاعي و امنيتي نسبت به طراحي، ساخت و احداث آنها اقدام مي گردد.
(9) در آئين نامه اجرايي بند 11 ماده 121 قانون برنامه چهارم توسعه تصويب سيايت ها و خط مشي هاي پدافند غير عامل كشور، ايجاد زمينه هاي مناسب فرهنگي به منظور ارتقاي آگاهي در خصوص پدافند غير عامل، تصويب ضوابط و دستورالعملهاي عمومي و اختصاصي زيربط، تصويب سطح بندي و اولويت بندي مراكز تحت پوشش، بررسي و ارزيابي اجراي طرحهاي پدافند غير عامل، نظارت بر اجراي صحيح آئين نامه هاي موجود و ايجاد هماهنگي لازم در دستگاههاي اجرايي به منظور توسعه، ارتقاي آگاهي و رعايت پدافند غير عامل به عهده كميته دائمي پدافند غير عامل كشور مي باشد.

7- هفت سؤال اساسي دفاع غير عامل در راستاي استراتژي بقا

فرماندهان، مسئولين و مديران سطوح عالي، مياني، ستادي و اجرايي مراكز حياتي حساس و مهم نظامي و غير نظامي در جهت حفظ تأسيسات، تجهيزات و نيروهاي انساني حوزه سازماني خود، با هدف استمرار عمليات و خدمات رساني و ارتقاي آستانه مقاومتدر برابر تهديدات و حملات دشمن بايد در زمان صلح و جنگ سؤالات مشروحه زير را مورد تجزيه تحليل دقيق و اصولي قرار داده و با يافتن راه كارها، روشها و طرح ريزيهاي جامع، ميزان خسارات و تلفات احتمالي به تأسيسات، تجهيزات و نيروي انساني خود را به حداقل كاهش دهند.
(1) چگونه مورد شناسايي سامانه هاي تجسسي، آشكار ساري و شناسايي دشمن قرار نگيريم؟ (چگونه ديده نشويم؟)
(2) چگونه در تيرس سلاحهاي دشمن قرار نگيريم؟
(3) چگونه از اصبت گلوله، بمب و موشك به تأسيسات و تجهيزات و نيروهاي انساني را كاهش دهيم؟
(4) چگونه مانع نفوذ گلوله، بمب و موشك در هدف شويم؟
(5) چگونه مقدار خسارات و تلفات به تأسيسات، تجهيزات و نيروي انساني را كاهش دهيم؟
(6) چگونه از جمعيت مردم غير نظامي ساكن در شهرها حفاظت نموده و از كشته شدن و افزايش تلفات نيروي انساني جلوگيري كنيم؟
(7) در صورت آسيب ديدن تأسيسات، تجهيزان و نيروي انساني، چگونه خود را محافظت نموده و به فعاليتها، عمليات و خدمات ادمه دهيم؟

8- حوزه هاي علمي كاركرد دفاع غيرعامل

اقدامات دفاع غير عامل حوزه وسيعي از علوم مختلف را در بر مي گيرد به طوري كه  ساماندهي جامع آن نيازمند استفاده و بهره برداري مناسب علوم گوناگون و متنوعي به شرح زير بوده و بايد در ايجاد ساختارهاي سازماني، طرح ريزي و اجراي پروژه هاي تحقيقاتي، بسط و توسعه آموزشهاي تحصصي و اقدامات اجرايي مورد توجه خاص قرار گيرد.
(1)  آمايش سرزميني
(2)  مديريت بحران
(3)  مهندس شيمي، موتد، متالوژي، پليمر، رنگ، پايروتكنيكها، ...
(4)  مهندسي فيزيك
(5)  بيونيك (استفاده صنعت از خلقت و طبيعت زنده)
(6)  مهندسي الكترونيك، الكترو اپتيك
(7)  مهندسي مخابرات و ارتباطات
(8)  مهندسي جغرافيا و رشته هاي مربوط به آن (نقشه برداري، كارتوگرافي، توپوگرافي، ژئومورفولوژي، جغرافياي سياسي،  ژئوپليتيك، Gis، جغرافياي طبيعي و اتساني، سنجش از راه دور، اقليم و ...)
(9) روانشناسي رفتاري
(10) مهندسي كامپوتر (سخت افزار، نرم افزار، شبكه و ...)
(11) دانش نظامي سطوح راهبردي، عملياتي و تاكتيكي
(12) ديپلماسي و امنيت
(13) مديريت برنامه ريزي استراتژيك
(14) هواشناسي، تأثيرات عوامل جدي در ديد بصري و شناسايي سامانه هاي كشف هدف
(15) مهندسي ساختمان (عمران و زيرگروه آن)
(16) مهندسي معماري و شهر سازي و رشته هاي مربوط به آن
(17) رياضيات، هندسه فضايي، هندسه فراكتال
(18) زمين شناسي
(19) مديريت علائم
(20) اقتصاد، اقتصاد دفاعي
(21) جامعه شناسي
(22) مهندسي رزمي
(23) مهندسي ارزش

9- امنيت ملي و دفاع غير عامل

از هنگامي كه انسانها بر آن شدند تا از دل كوهها و جنگلها بيرون آيند و در كنار هم بصورت دسته جمعي زندگي كنند، نياز به امنيت را بيشتر احساس كردند، با نگاهي به تاريخ بشر، از آغاز تا كنون به نظر مي رسد كه اين احساس و تقاضا براي امنيت، هميشه مطرح بوده و بشر به روشهاي مختلف سعي در تحصيل آن داشته است.
امنيت يك موضوع اجتماعي است و از عوارض زندگي جمعي محسوب مي گردد، به عبارت ديگر امنيت غالبا در ارتباط با پديده ها و افراد ديگر معنا پيدا مي كند، گذشته از اينكه بخش عمده اي نگرانيهاي فرد، مربوط به محيط اطراف اوست، و موضوع حفاظت از خويش در قبال آن تجلي مي يابد.
در باب اهميت امنيت و نقش آن در پيشرفت فردي و اجتماعي، همين بس كه بدون امنيت هيچ برنامه اي قابل اجرا نيست. در سطح ملي، امنيت مفهومي فراتر از بقا و صيانت ذات كشور دارد به عبارت ديگر ممكن است در يك زمان تماميت ارضي، استقلال و حاكميت يك كشور محفوظ باشد لكن وجود تهديدات جدي، زندگي اجتماعي و سياسي آن كشور را دستخوش آشوب و هراس و سردرگمي نمايد، عدم احساس آرامشي كه از اين طريق به وجود مي آيد، مهمترين مانع در مسير حركت كشور به سمت اهداف از پيش تعيين شده است.
براي مفهوم امنيت ملي تعاريف گوناگوني ارائه شده است، هر چند هيچ يك از آنها به طور كامل مورد توافق نيست ولي در هر يك از آنها نكات روشنگري وجود دارد.
در فرهنگ روابط بين الملل آمده است: ((امنيت ملي حالتي است كه فارغ از تهديد از دست دادن تمام يا بخشي از جمعيت، دارايي و يا خاك خود به سر مي برد)).
در دائره المعارف علوم اجتماعي چنين تعريف شده است ((توان يك ملت براي حفظ ارزشهاي داخلي از تهديدات خارجي))
در تعريف سازمان ملل، امنيت ملي اينگونه تعريف شده است ((اينكه كشورها هيچ گونه احساس خطر حمله نظامي، فشار سياسي يا اقتصادي نكنند و بتوانند آزادانه گسترش و توسعه خويش را تعقيب كنند)).
در فرهنگ علوم سياسي، امنيت ملي عبارت از احساس آزادي كشور در تعقيب هدفهاي اساسي و فقدان ترس و خطر جدي از خارج نسبت به منافع سياسي و حياتي كشور مي باشد.
والتر ليمپين، آمريكايي در تعريف امنيت ملي مي گويد((يك ملت وقتي داراي امنيت ملي است در صورت اجتناب از جنگ بتواند ارزشهاي اساسي خود را حفظ كند و در صورت اقدام به جنگ بتواند آن را پيش ببرد)).

1-9- ويژگيهاي امنيت ملي
1-1-9- نسبي بودن امنيت: در جهان امروز دستيابي به امنيت مطلق نا ممكن است زيرا قدرت كه مبناي تحصيل امنيت است، متغير، متفاوت و نسبي است.
2-1-9- ذهني بودن امنيت: اصولا احساس امنيت يا عدم امنيت، يك برداشت و امر ذهني است كه ريشه در معتقدات و باورهاي فرهنگي، مذهبي و ملي مردم و رهبران يك كشور دارد، برآيند اين باورها و اعتقادات باعث مي شود كه يك ملت يا رهبران آن، كشوري را دشمن و كشوري ديگر را دوست تلقي كنند.
3-1-9- تجزيه ناپذير بودن امنيت: امنيت با حاكميت و استقلال يك كشور رابطه مستقيم دارد يعني اگر در شهر يا استاني از يك كشور جنگ داخلي يا نا امني پيدا شئد، نمي توان ادعا كرد چون ديگر شهرها آرام مي باشند، امنيت به هم نخورده است.

2-9 مؤلفه هاي امنيت ملي
تمامي كشورها در سياست داخلي و خارجي شان و نيز افراد، گروهها و احزاب موجود در كشورها بدون توجه به سلايق، اختلاف فردي، گروهي، طبقاتي، سياسي و اجتمتعي در خصوص چهار مؤلفه مشروحه زير اتفاق نظر داردند:
(1) حفظ جان مردم
(2) حفظ تماميت ارزي
(3) حفظ سيستم اقتصادي كشور
(4) حفظ استقلال و حاكميت كشور
3-9 اقدامات دفاع غير عامل در حوزه امنيت ملي
اقدامات دفاع غير عامل در سطوح نظامي و غير نظامي، نثش مؤثر و اجتناب ناپذيري در هر يك از مؤلفه هاي امنيت ملي به شرح زير ايفا مي كند.


مؤلفه هاي امنيت ملي

مؤلفه هاي امنيت ملي  تأثيرات اقدامات دفاع غير عامل
حفظ جان مردم كاهش تلفات جمعيت نظامي و غير نظامي كشور در برابر تهديدات و حملات نظامي دشمن به عنوان با ارزشترين سرمايه هاي يك كشور
حفظ تماميت ارزي تقويت توان رزمي و دفاعي نيروهاي مسلح و بالا بردن آستانه مقاومت كشور در حفظ سرزمين و ايجاد بازرگاني
حفظ سيستم اقتصادي و سياسي  كاهش آسيب پذيري و خسارات تأسيسات، تجهيزات و نيروي انساني مراكز حياتي، حساس و مهم اقتصادي، سياسي، ارتباطي توليدي و ... در جهت استمرار خدمات و عمليات
حفظ استقلال و حاكميت كشور حفظ مراكز عمده هدايت و رهبري سياسي و نظامي، اجتماعي، زير ساختهاي حياتي و حساس و مهم در برابر تهديدات آشكار و نهان دشمنان از جمله عوامل سياسي در حفظ استقلال و حاكميت كشور مي باشد


10- نگاهي به چارچوب و مباني پدافند غير عامل كشور

1-10- سياستها:
(1) ايجاد فرهنگ و باور عمومي در مورد ضرورت به كارگيري اصول پدافند غير عامل در طرحهاي حياتي و حساس كشور به ويژه در مديران سطوح عالي، مياني، اجرايي و مهندسان مشاور
(2) ايجاد بستر مستمر و پويا براي اجراي طرحهاي پدافند غير عامل
(3) قرار گرفتن اصول پدافند غير عامل در متن طرحهاي توسعه كشور به عنوان يك عنصر جدايي ناپذير و تبيين ساز و كار قانوني لازم نسبت به ضرورت و رعايت آن
(4) ايجاد ضمانت هاي اجرايي و پاسخگو بودن بالاترين مقام اجرايي هر دستگاه نسبت به رعايت اصول پدافند غير عامل
(5) تعيين شاخصهاي اولويت بندي، متناسب با اهميت و حساسيت نقاط هدف (توضيح: ساختمانها، تأسيسات، تجهيزات و شريانهاي اصلي كشور كه ممكن است در معرض تهديد و تهاجم دشمن قرار گيرد تقاط هدف ناميده مي شود).
(6) تعيين سطوح ايمني و معيارها و ضوابط فني پدافند غير عامل و ايجاد حداكثر ايمني قابل قبول در هر يك از آنها از طريق: 
- كاهش حوزة نفوذ و ميزان تأثير گذاري و ايمن سازي بخشهاي كليدي مستحدثات موجود و طرحهاي در دست اجرا
- تعيين نقطه تعادل ميان پراكندگي و تجزيه با اقتصادي بودن سامانه در طرحهاي آينده و در دست مطالعه به منظور استفاده از حداكثر پراكندگي و تجزيه ممكن و پيشگيري از شكل گيري نقاط حياتي و حساس حجيم، متراكم و آسيب پذير جديد تا حدامكان
2-10- اقدامات سياسي
(1) ايجاد ساز و كار مناسب در دستگاههاي اجرايي، سازمانهاي دولتي و نهادهاي عمومي به منظور نهادينه كردن رعايت اصول پدافند غير عامل با مسؤليت يكي از معاونين دستگاه اجرايي با سازمان ذي ربط
(2) تدوين معيارها و ضوابط فني و دستورالعملهاي اجرايي پدافند غير عامل
(3) آموزش و ارتقاي آگاهي مديران، مهدسين مشاور و پيمانكاران و ايجاد ظرفيتهاي تخصصي و صدور گواهينامه فني پدافند غير عامل
(4) انجام بررسيهاي ستادي و ميداني به منظور امكان سنجي و تهيه مقدمات اجراي طرح توسط دستگاههاي اجرايي ذي ربط
(5) اولويت بندي اجراي طرحهاي پدافند غيرعامل توسط كميته دائمي پدافند غير عامل بر اساس پيشنهاد دستگاههاي اجرايي
(6) تهيه طرح پدافند غير عامل ساختمانها، تأسيسات و تجهيزات حياتي و حساس كشور توسط دستگاههاي اجرايي
(7) به تصويب رساندن طرحها و برآوردهاي تهيه شده توسط دستگاه اجرايي در كميته دائمي پدافند غير  عامل
(8) تأمين اعتبار و اجراي طرحهاي مصوب از طريق مبادله موافقت نامه توسط دستگاه اجرايي با سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور
(9) تهيه و ابلاغ دستورالعملهاي لازم جهت تعيين وظايف بخشها و افراد در صورت تهاجم دشمن توسط دستگاههاي اجرايي
(10)  اعمال نظارت بر اجراي طرحهاي پدافند غير عامل
(11)  اجراي تمرين هاي سالانه ملي به منظور اطمينان از كارايي تجهيزات و نفرات در صورت تهاجم دشمن

3-10- معيارهاي اولويت بندي نقاط
(1) اهميت راهبردي نقطه (مركز)
(2) ميزان، پايداري و نوع تهديد نسبت به آن
(3) گستردگي حوزه نفوذ مركز از نظر جغرافيا و جمعيت
(4) عمق تأثير گذاري مركز از نظر اهميت در تأمين نيازهاي حياتي و ادارة كشور
(5) بازدهي بيشتر با زمان و هزينه كمتر براي اجراي طرح پدافند غير عامل
(6) عدم امكان استفاده از خدمات جايگزين و موازي
(7) ارزش اقتصادي مراكز و مستحدثات حياتي و حساس

4-10- روشهاي پدافند غير عامل
(1) ايجاد اختلال در شناسايي، كسب اطلاعات و دقت هدف گيري دشمن از طريق:
•  اختفا (به مفهوم مخفي كردن دائمي در مقابل دشمن)
•  استتار( به مفهوم ايجاد همرنگي و هماهنگي با محيط در مقابل هر نوع ديد مستقيم و غير مستقيم)
•  پوشش (به مفهوم ايجاد موانع موقت جهت جلوگيري از شناسايي و هدف گيري)
•  فريب (به مفهوم گمراه كردن دشمن در شناسايي و هدف گيري)
•  جابه جايي و تفرقه (به مفهوم تغيير مكان تجهيزات و تأسيسات قابل انتقال)
(2) كاهش آسيب پذيري نقاط هدف و تأثير سلاح دشمن از طريق:
•  مكان يابي صحيح
•  ايجاد موانع و استحكامات
•  مستحكم كردن ساختمانها و تأسيسات (مقاوم سازي)
•  استفاده از عوارض طبيعي سطح زمين
•  استفاده از عمق زمين
(3)  كاهش اهميت و حساسيت نقاط هدف از طريق:
•  پراكندگي
•  تجزيه (كوچك سازي)
•  پيش بيني امكانات جايگزين و موازي
(4) كنترل خسارت از طريق:
•  اعلام خطر
•  ساماندهي امكانات امداد و نجات
•  تعيين وظايف بخشها و افراد
•  آموزش و تمرين

4-10- روشهاي پدافند غير عامل
حوزه گسترده و فراگير مراكز (حياتي، حساس و مهم) وزارتخانه ها ، سازمانها و نيروهاي مسلح در اقصي نقاط جغرافياي سرزميني كشور به دلايل متعدد (تنوع ساختاري، مأموريتي و تخصصي ذي ربط، لزوم سياستگذاري، تعيين خط مشي ها و برنامه ريزي هاي كلان، هدايت، كنترل و هماهنگي جامع نگر امور) ايجاب نموده است كه بر اساس اصل هدايت متمركز در دكترين دفاع غير عامل، سازمان متمركزي ايجاد شود. اين سازمان در حوزه ملي تحت عنوان كميته پدافند غير عامل كشور (سازمان پدافند غير عامل كشور) با ساختار ستادي مربوطه براي انجام مأموريت محوله و به منظور نيل به اهداف و چشم انداز تبيين شده سازماندهي گرديده است.
سازمان ياد شده با تشكيل معاونتهاي ستادي و تخصصي، تمتمي حوزه هاي ذي ربط دفاع غير عامل را در امور نظامي و غير نظامي پوشش مي دهد.

11- باز دارندگي و دفاع غير عامل

دولتها زماني به به اعمال بازدارندگي روي مي آورند كه بخواهند ديگر كشورها از انجام اقدامات مضر به منافع خود منصرف نمايند، اعمال بازدارندگي اغلب با مشكلاتي مواجه است. با اين وجود، در مقايسه با اعمال زور كه به معناي وادار ساختن كشورها به اتخاذ رويارويي معين و يا پرهيز از چنين رويارويي است، آسان تر مي باشد.
روشهاي حصول بازدارندگي به شرح زير مي باشند:

1-11- اعمال مجازات سخت (Severity)
نخستين روش، تهديد دشمن به اعمال مجازاتهاي سخت مي باشد، اين تهديد در صورتي انجام مي گيرد كه دشمن اقدامي مغاير با آنچه مورد نظر است انجام دهد.
چنين اقدامي، بازدارندگي از طريق اعمال مجازات ناميده مي شود و متداولترين نوع بازدارندگي است. در واقع بازدارندگي از اين طريق چنان رايج است كه بسياري از تعاريف مربوط به طور تلويحي آن تنها راه اعمال بازدارندگي مي دانند، پاتريك مورگان (Patrick Morgan) مي گويد:
“معناي بازدارندگي بر كسي پوشيده نيست، تهديد به وارد ساختن لطمات براي ممانعت از عمل كسي كه مخالف اقدام وي هستيد”.

2-11- تحذير (Celerity)
روش دوم اعمال بازدارندگي از طريق تحذير است، يعني القاي اين تصوير به دشمن كه از چنان قدرت دفاعي بر خورداريد كه تجاوز به آن بي ثمر خواهد بود. اعمال بازدارندگي از طريق تحذير بنا به تعريف عبارت است از متقاعد ساختن متخاصم نسبت به اينكه انجام تجاوز موفقيت آميز، چنانچه غير ممكن نباشد، بعييد خواهد بود. آنچه از گذشته تا قرن حاضر از كشورها انتظار مي رفت، شكست دشمنان خود بيش از اعمال مجازاتهاي قابل ملاحظه بود. اعمال استراتژي  مجازات بدون توجه به قابليت تحذير غير ممكن است. تحذير در طول تاريخ با بهره گيري از دفاع غير عامل بكار رفته است. دفاع غير عامل، مستحكم ساختن اهداف نظامي و غير نظامي براي ايمن سازي آنها در برابر حملات و پيچيده، سخت و پر هزينه نمودن اقدام دشمن(از طريق مكان يابي مناسب و مراكز حياتي و حساس، اقدامات ضدشناسايي و مقابله با قابليت سامانه هاي شناسايي و آشكار ساز (هدف) ايجاد پراكندگي و تمركز زدايي و كوچك سازي، و توزيع مراكز ثقل در كل فضاي سرزميني كشور) مي باشد. فرايند اقدامات دفاع غير عامل بايد اين تفكر و باور را در مغز دشمن ايجاد نمايد كه حقيقتآ تجاوز به چنين كشوري مشكل، پيچيده، سخت و پر خرج مي باشد.

3-11- تجديد اطمينان (Certainly)
سومين طريقة بازدارندگي تجديد اطمينان مي باشد. در اين روش تلاش مي شود تا ساير كشورها متقاعد گردند كه مقاصد مورد نظر شما، خطري را براي آنها در بر نداشته و بدين سان از خطر اينكه تلاشهاي به عمل آمده در خصوص بازدارندگي منجر به بروز تهديدات تدافعي از ساير كشورها شود كاسته خواهد شد. ابرقدرتها در خلال جنگ سرد از اين تاكتيك با استفاده از ابتكاراتي چون كنترل تسليحات، شامل برقراري خط سرخ يا خط ارتباط مستقيم سريع تلفني ميان سران آمريكا و شوروي در زمان جنگ سرد براي ممانعت از بروز جنگ تصادفي هسته اي، محدوديت در آزمايش سلاحهاي هسته اي و مذاكرات كاهش و محدود سازي تسليحات استراتژيك (سالت و استارت) پيروي مي كردند. هدف از تجديد اطمينان، اجتناب از بروز خشونت هاي ناشي از تصورات نادرست و بر طرف كردن ترس متخاصم مي باشد.
اقدامات دفاع غير عامل در مقايسه با اقدامات آفندي و پدافندي تسليحاتي از نظر اخلاق بشر دوستي و سياسي مفهومي صلح دوستانه، تنش زدا و مسالمت آميز داشته و از اين رو در راستاي روش تجديد اطمينان در بازدارندگي مي باشد.

4-11- سازش
سازش به عنوان روش بازدارندگي و آخرين انتخاب شامل اعطاي پاداش به دشمن در ازاي خودداري از اتخاذ اقدامات نامطلوب است. كويت سازش را تا اندازه اي با موفقيت در خلال مناقشات قبلي خود با عراق اعمال نمود براي نمونه در سال 1963 وام بدون بهره به ميزان 85 ميليارد دلار  با بازپرداخت 25 ساله به اين كشور اعطا كرد و عراق در به اصطلاح يادداشت تفاهم اكتبر 1963 از ادعاي خود نسبت به جزاير بوبيان و وربه دست كشيد؛ توافقنامه غير مكتوب سال 1969 ميان عراق و كويت اين امكان را به عراق داد تا به منظور حمايت از بندر ام القصر در برابر ايران، سربازاني را در كويت مستقر سازد.
سازش صرفا هنگامي كارايي مناسبي خواهد داشت كه اهداف دشمن محدود بوده و هزينه انطباق پذيري و مدارا و باج دهي قابل تحمل باشد. هنري اسكوپ جانسون سناتور سابق آمريكا اغلب اتحاد جماهير شوروي را سارقي تشبيه مي كرد كه در راهروي هتلي قدم زده و در اتاقها را امتحان مي كند تا در صورت باز بودن، آنها را مورد سرقت قرار دهد، اعطاي امتيازات براي متخاصمين فرصت طلب و زورمداران استكبار جهاني نه تنها نتيجه اي نخواهد داشت، بلكه منجر به ارئة در خواستهاي بيشتري هم خواهد شد، باج دهي زماني مؤثر خواهد بود كه متخاصمين داراي اميال محدودي بوده و امكان برآورده سازي آن بدون هزينه بالايي وجود داشته باشد.
گليپن در اين خصوص اظهار مي دارد: ((شايد بزرگترين وظيفه دولتمردان پاسخگو و محتاط اين مطلب، اين باشد كه چه زماني باج دهي به راه حل مسالمت آميز مناقشات ختم خواهد شد و چه هنگام اينگونه نخواهد بود)).

منبع: مفاهيم نظري و عملي دفاع غيرعامل، موحدي نيا، جعفر، مركز برنامه ريزي و تاليف كتابهاي درسي، معاونت آموزش و نيروي انساني ستاد مشترك سپاه، چاپ اول 1385، ص 77-50

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:18 توسط ب. ش |

پدافند در مفهوم كلي، دفع، خنثي كردن و يا كاهش تاثيرات اقدامات آفندي دشمن و ممانعت از دستيابي به اهداف خودي است. پدافند به دو بخش تقسيم مي‌شود 1- پدافند عامل 2- پدافند غيرعامل پدافند عامل: پدافند عامل عبارت از رويارويي و مقابله مستقيم با دشمن و به كارگيري جنگ افزارهاي مناسب و موجود به منظور دفع حمله و خنثي كردن اقدامات آفندي وي مي باشد

پدافند در مفهوم كلي، دفع، خنثي كردن و يا كاهش تاثيرات اقدامات آفندي دشمن و ممانعت از دستيابي به اهداف خودي است. پدافند به دو بخش تقسيم مي‌شود 1- پدافند عامل 2- پدافند غيرعامل
پدافند عامل: پدافند عامل عبارت از رويارويي و مقابله مستقيم با دشمن و به كارگيري جنگ افزارهاي مناسب و موجود به منظور دفع حمله و خنثي كردن اقدامات آفندي وي مي‌باشد.
پدافند غيرعامل: پدافند غيرعامل به مجموعه اقداماتي اطلاق مي‌گردد كه مستلزم به كارگيري جنگ افزار نبوده و با اجراي آن مي‌توان از وارد شدن خسارات مالي به تجهيزات و تاسيسات حياتي و حساس نظامي و غيرنظامي و تلفات انساني جلوگيري نموده و يا ميزان اين خسارات و تلفات را به حداقل ممكن كاهش داد.
1- موضوعيت پدافند غيرعامل
بخشي از خسارات و صدمات وارده از حملات هوايي-موشكي، مربوط به اصابت بمب يا هر نوع پرتابه ديگري و ايجاد انفجار توسط آنها مي‌باشد. كه در لحظه وقوع حادث مي‌گردد و اغلب موارد، خسارات و صدمات مربوط به پيامدهاي اين حملات از خسارات ناشي از انفجار اوليه به مراتب بيشتر مي‌باشد و با رعايت اصول پدافند غيرعامل و اجراي طرح‌هاي مربوطه مي‌توان ضمن كاهش خسارات اوليه از بروز خسارات و صدمات بعدي جلوگيري نموده و يا تاثير آنها را تا حد بسيار زيادي كاهش داد.
اصول اوليه پدافند غيرعامل، ساده و تقريباً ثابت بوده ولي كاربرد اين اصول در موارد مختلف تفاوت داشته و در مواردي پيچيده و مشكل مي‌شوند.

2- اصول، روشها و موضوعات اساسي در مبحث پدافند غيرعامل
1-2 اختفا Concealment
اختفا يا پنهان كاري به كليه اقداماتي گفته مي‌شود كه مانع از قرار گرفتن تاسيسات و تجهيزات در ديد مستقيم دشمن گرديده و يا تشخيص تاسيسات و تجهيزات و همچنين آگاهي از انجام فعاليت‌هاي خاص را براي او غير ممكن و يا مشكل مي‌سازد.
روش‌هاي اختفا عبارتند از
الف- استفاده مناسب از عوارض زمين و احداث تاسيسات در محلي كه توسط دشمن به سهولت قابل تشخيص و رويت نباشد.
ب- عادي و غير مهم جلوه دادن تاسيسات با جدول‌بندي، درختكاري و ...
ج- جداسازي منطقي تاسيسات صنعتي كه به علت نوع فعاليت نمي‌توان آنها را به طور كلي دگرگون نمود. به نحوي كه تاثير زياد بر نوع فعاليت‌ها نگذارد.
د- حذف نقاط حياتي و حساس و مهم از روي نقشه‌هايي كه به دليل خاص بايد در رسانه‌هاي گروهي منعكس گردد.
هـ- نشان ندادن نماي خارجي تاسيسات حياتي و حساس در تلويزيون به خصوص در ارتباط با محيط اطراف و جاده‌ها
و- عدم درج آگهي در جرايد به گونه‌اي كه وقوع فعاليتي مهم در محدوده زماني و در موقعيت جغرافيايي مورد استفاده قرار گيرد.
ز- ايجاد تاسيسات در اعماق زمين و يا در دل كوه‌ها كه به اين ترتيب علاوه بر پنهان كردن آنها بحث استحكام كافي در مقابله با راكت، بمب و موشك را مي‌توان مطرح كرد.
ح- جابه‌جايي: از آن جايي كه تاسيسات صنعتي به صورت ثابت در نقطه‌اي مستقر مي‌شود و انتظار و تغييرات و تحولات دفعي از آنها نمي‌رود. چنانچه جمع‌آوري و نصب مجدد گونه‌هايي از صنايع تا حد لازم سهولت داشته باشد مي‌توان كالبد‌هاي مورد نياز را از نوع سبك و انعطاف‌پذير مانند چادر و يا سازه‌هاي سبك با قابليت مونتاژ و دمونتاژ آن انتخاب نمود و در مراحل زماني مختلف محل آن را جابه‌جا نمود.

2-2 - استتار comouflage
مفهوم كلي استتار هم رنگ و هم شكل كردن تاسيسات و تجهيزات با محيط اطراف مي‌باشد. استتار از موثرترين و متداول‌ترين روشهاي دفاعي غيرعامل در ارتش كلاسيك دنيا است.
در مبحث استتار دو نوع ديد از طرف دشمن مدنظر است 1- ديد هوايي 2- ديد زميني
عوامل مربوط به اجراي استتار عبارتند از: رنگ، سايه، بافت، زمين، جنس و مصالح و حرارت و ....

انواع استتار
1- استتار نوري 2- استتار حرارتي 3- استتار راداري 4- استتار راديويي (مثل ايجاد پارازيت يا ارسال فرامين كاذب) 5- استتار بصري 6- استتار صوتي 7- ضد الكترونيكي

2-3 استحكامات:
در بحث پدافند غيرعامل استحكامات به سازه‌هاي موقتي اطلاق مي‌شود كه با توجه به شرايط و امكانات و ميزان اهميت و آسيب‌پذيري نقاط حياتي و حساس در محل‌هاي مناسب و اطراف تاسيسات ايجاد مي‌گردند تا مانع اصابت مستقيم موشك بمب يا تركش اين مهمات به تاسيسات و يا تجهيزات گرديده و اثرات تركش و انفجار را به طور نسبي خنثي نمايند. استحكامات به شكل زير طبقه‌بندي مي‌شوند:
1- خاكريز
چنانچه تجهيزات در فضاي باز چيده شده و يا درون ساختماني و با مقاومت مصالح معمولي قرار گرفته باشند با ايجاد خاكريز با ارتفاع و قطر مناسب مي‌توان در مواردي مانع اصابت مستقيم بمب و موشك به تاسيسات و تجهيزات گرديده و در اكثر موارد مسير تركش و موج انفجار به طرف تاسيسات را سد كرد.
2- كيسه شن
در صورتي كه فضاي لازم براي ايجاد خاكريز با شيب مناسب وجود نداشته باشد. با چيدن گوني‌هاي پر از شن و ماسه در چندين رديف و روي هم مي‌توان به نتايج مورد نظر براي حفظ تاسيسات دست يافت.
علاوه بر محصور كردن تاسيسات و تجهيزات مي‌توان از كيسه شن به عنوان پوشش محافظتي نيز استفاده كرد (مثل: لوله‌هاي زميني انتقال نفت....)
3- دال بتني، شبكه شن و يا استوانه بتني
استفاده از اين وسائل زماني توصيه مي‌شود كه تداوم تهديد محتمل باشد.
4- ديوار كشي
ايجاد ديوار احتياج به بررسي كارشناسي داشته و قطر و ارتفاع آن با توجه به مقاومت مصالح به كار رفته بايد محاسبه شود. ديوار كشي شامل آجر چيني، سنگ چيني، ايجاد بلوك‌هايي با سيمان مسلح و يا استفاده از بلوك‌هاي پيش ساخته مي‌باشد. ديوار كشي بهتر است در قطعات مجزا و كنار هم صورت گيرد.

2-4 پوشش
ايجاد پوشش يك اقدام موقتي است كه با بالا رفتن شدت تهديد و احتمال حمله هوايي موشكي انجام شده و تا زماني كه احتمال حمله وجود دارد ادامه مي‌يابد. با اين عمل تاسيسات و تجهيزات يا مركز فعاليت از ديد خلبان يا حسگر نصب شده در سر بمب و موشك پنهان گرديده و هدف گيري و هدايت موشك و بمب‌هاي هدايت شونده از جمله بمب‌هاي ليزري ميسر نشده و يا دقت آنها كاهش مي‌يابد. پوشش مي‌تواند توسط دود ، بخار آب (غليظ) و يا با هوا كردن بادكنك و بالن ايجاد شود.

انواع پوشش:
پوشش امنيتي: اقداماتي است كه عمدتاً در مورد تاسيسات ثابت به كار گرفته مي‌شود و فعاليت‌هاي مجازي يا غيرواقعي را براي دشمن تداعي مي‌كند.
پوشش فيزيكي: اصطلاحاً اقداماتي است كه موقتاً به صورت فيزيكي مانع از تشخيص هدف مي‌گردد. كه از جمله اين اقدامات مي‌توان به ايجاد پرده دود يا بخار غليظ اشاره كرد.

2-5 ايجاد سازه‌هاي امن و مقاوم‌سازي
طراحي و احداث تاسيسات حياتي و حساس به گونه‌اي كه به طور كلي در مقابل اصابت مستقيم بمب و موشك مقاوم باشند در خيلي از موارد اصولاً عملي نبوده و به صرفه و صلاح نيز نمي‌باشد. زيرا هزينه ايجاد و تاسيسات با چنين مشخصاتي ممكن است به مراتب پيش از كل تجهيزات مربوطه باشد.
در اكثر موارد اصلاح بر اين است كه اجزا مستقل تاسيسات و تجهيزات كه اصابت احتمالي بمب موشك موجب از كار افتادن تجهيزات و توقف فعاليت بخشي از مجموعه گرديده اما خسارت جانبي زيادي به بار نمي‌آورد تنها در مقابل موج انفجار و تركش بمب موشك محافظت شوند ولي بخشهايي از مجموعه كه صدمه ديدن آنها موجب از كار افتادن كل سيستم و وقفه كامل يا نسبي در انجام فعاليت مي‌گردد با مقاومت كافي اصابت بمب ساخته شوند.
چنانچه تاسيسات حياتي و حساس كه احتمالاً در فهرست هدف‌هاي دشمن قرار دارند فاقد مقاومت كافي در مقابل اصابت مستقيم بمب، موشك بوده و يا موج انفجار ناشي از اصابت، بمب موشك در نزديكي تاسيسات را نتواند تحمل نمايند.مي‌توان با اجراي طرح‌هاي خاص مهندسي، مقاومت بناي آنها را افزايش داده و احتمالاً به حد مطلوب رسانيد.

2-6 پراكندگي
پراكندگي عناصر كالبدي يكي از مباحث مهم پدافند غيرعامل محسوب مي‌گردد كه در كاهش خسارت ناشي از ايراد ضربه تخريبي دشمن بسيار موثر است و به عكس در صورتي كه دشمن در مراحل تهاجمي خود پيش از شناسايي حضور و با بازشناسي به مرحله نشانه‌روي و اصابت دست يابد تمركز عناصر كالبدي و حساس مجموعه مورد تهاجم موجب مي‌گردد عمليات تهاجمي با حجم كمتر و متمركز، بيشترين تخريب را به جا بگذارد.
ايجاد مجتمع‌هاي عظيم صنعتي،‌تاسيسات بندري وسيع، نيروگاه بزرگ و غيره در كشور كه ممكن است مورد حمله هوايي دشمن قرار گيرد به صلاح نيست.
در مورد مراكز موجود لازم است مطالعات صورت گرفته و در صورت امكان طرح‌هايي جهت انتقال تدريجي آنها به نقاط مختلف كشور تهيه شود تا با رعايت اصول پراكندگي در محل‌هاي جديد مستقر گردند.

2-7- تفرقه Separation
منظور از تفرقه، جداسازي بخشي يا بخشهايي از تجهيزات، قطعات يدكي مواد و ساير وسائل و انتقال آنها به محلي غير از محل استقرار دائمي و نجات آنها از تاثير يك حمله هوايي موشكي احتمالي است. اين امر نبايد باعث توقف كامل فعاليت‌ها گردد.

2-8 فريب و اختلال:
به مجموعه اقداماتي كه بتواند بازشناسي و توجه دشمن را از هدفهاي مورد نظر منحرف كرده و موجب گمراهي وي در تشخيص و هدف‌گيري شود، فريب و اختلال اطلاق مي‌شود.

2- 9دسترسي‌ها:
دسترسي‌ها به معني راه‌ها و فضاهاي عبوري و ارتباطي است و در انواع و مقياس‌هاي مختلف قابل طرح است. خطوط ارتباطي يك موضع به محيط بيروني بايد تابع ضوابطي باشد كه خصوصيات تهديدات منجر به اختلال در تردد و يا حذف تردد شود.

2-10- موانع
كليه عواملي كه نفوذ حضور دشمن را در محدوده مورد نظر مشكل نمايد موانع نام دارد. انواع موانع عبارتند از:
الف- فاصله: يك اصل كلي آن است كه هر چند فاصله سوژه از مبدا تهديد و تهاجم بيشتر باشد از ايمني بيشتري برخوردار است، زيرا طي كردن فاصله با به كارگيري هر نوع شي تهاجمي اعم از موشكي،‌ هوايي و زميني، مستلزم برنامه‌ريزي دقيق‌تر و به كارگيري سلاح و تكنولوژي كارآمدتر و هزينه گزاف‌تر و در عين حال خطرپذيري بيشتر است.
ب- توپوگرافي
به معني پستي و بلندي‌هاي زمين مي‌باشد در صورت وجود ناهمواري در مسير نقاط مورد نظر علاوه بر خود اين ناهمواري‌ها باعث دشواري حركت مهاجم به خصوص نيروي زميني مي شوند در عين حال امكاناتي را جهت به كارگيري تدافعي فراهم مي‌نمايد.
ج- زيستگاه‌ها
در هر منطقه كه توده‌اي از كالبد معماري و تجمع نيروي انساني وجود داشته باشد دليل استحكامات متنوع و پيچيدگي كالبدي و ساير امكانات و از طرفي عدم شناخت دقيق دشمن از ميزان و مكانيزم مقاومت‌هاي احتمالي همواره نوعي احتياط و ترديد وجود داشت و اين امر خود به مثابه وجود قابليت‌هاي پيشگيرانه مي‌باشد.
د- آبهاي سطحي
شامل نهرها، رودها، كانال‌ها، درياچه‌ها و حوضچه‌هاي طبيعي، مصنوعي، تالاب‌ها و بركه‌هاي سطوح زير كشت غرقابي مانند برنج و نيشكر مي‌باشد كه استعداد مانع بوده را در مقابل هجمه‌هاي تصرف زميني دارند.
ه- رمل‌ها

2-11 - سيستم‌هاي رديابي و اعلام خطر
بخشي از اقدامات پدافند غيرعامل و هوايي نظير ايجاد پرده پوششي اقدامات درون سازماني به منظور آماده نمودن محيط جهت ترك فعاليت استفاده از جان پناه و پناهگاه‌ها و غيره اندكي قبل از وقوع حملات هوايي موشكي صورت مي‌گيرد.
و بنابراين كليه افراد بايد در زمان به نحوي از وقوع اين حملات مطلع گردند.
مهمترين اقدام برقراري سيستم اعلام خطر در نقاط حياتي و حساس با تشكيل يك مركز اعلام خطر و گماردن يك نفر مسئول در هر زمان و استفاده از بلندگو، آژير و خطر و غيره مي‌باشد.

2-11- آموزش و فرهنگ سازي:
مسئولين تصميم‌گيرندگان و كليه افرادي كه به نحوي در سياستگذاري تهيه اجراي طرح‌هاي پدافندي غيرعامل سهمي مي‌باشند. لازم است متناسب با نياز از آ‌موزش‌هاي لازم برخوردار گردند. ارائه آموزش با تشكيل دوره‌هاي آموزشي مختلف، در مراكز آموزش نظامي و غيرنظامي ميسر مي‌باشد.

2-12- پنگاهگاه‌ها و جان پناه:
پناهگاه‌هاي به مكاني اطلاق مي‌گردد كه در مقابل اثرات حملات هوايي-موشكي نسبت به ساختمان‌هاي معمولي و يا فضاي باز از امنيت بيشتري برخوردار باشد.
پناهگاه‌ها بهتر است در نزديكي محل‌هاي تجمع افراد باشد و بهتر است در فاصله مناسب از تاسيسات و با استحكام مورد نظر جهت مقاومت در مقابل اصابت مستقيم بمب موشك و يا موج انفجار اتخاذ گردد.
پناهگاه‌ها بايد مجهز به هواكش، سيستم تهويه طبيعي و يا مصنوعي، سيستم روشنايي و برق اضطراري، وسائل كمك‌هاي اوليه،آب و غذا، وسائل كنار زدن آوار و راه‌هاي ورود و خروجي متعدد به خارج از محوطه پناهگاه باشند.

جان پناه:
چنانچه ساختمان محل فعاليت داراي مقاومت كافي در مقابل موج انفجار و تركش نبوده و تجهيزات و وسائل به كار رفته در تاسيسات خود خطر آفرين باشند و در مواردي كه تاسيسات خود هدف حمله هستند با شنيدن صداي آژير بايد به محل امن‌تر رفت.
جان پناه مي‌توان يك سنگر بتني سرپوشيده، سنگر معمولي با ديواره آجري يا حتي خاكي باشد كه افراد بتوانند با رفتن درون آن و نشستن روي پاهاي خود يا روي سنگر در معرض اصابت تركش قرار نگيرد.

2-13- پدافند در مقابل حملات ويژه (شيميايي، ميكروبي، هسته‌اي)
استفاده از سلاح‌هاي شيميايي در محيط جنگ رايج است و كمتر در محيط‌هاي تاسيساتي كاربرد دارد.
اعلام خطر حمله شيميايي يا حملات هوايي معمولاً متفاوت بوده و اين اعلام خطر ممكن است قبل يا هم زمان با حمله صورت پذيرد. استفاده از ماسك در اين شرايط بسيار مهم است.
در مورد حملات هسته‌اي: چنانچه افراد بدانند در صورت اطلاع از انفجار قريب الوقوع هسته‌اي با رفتن داخل يك سنگر، كشيدن يك پتوي مرطوب روي سر خود مي‌توانند تا حد زيادي از آثار ناشي از ريزش اتمي مصون بمانند. قطعاً در مقابل يك حمله هسته‌اي به طور كامل تسليم نخواهند شد،‌ آموزش در اين زمينه نقش موثري را ايفا مي‌كند.

2-14- آمايش دفاعي
كه شامل سازماندهي و چينش مناسب فضاها و تاسيسات براي نيل به اهداف استراتژيك و دفاعي صورت مي‌گيرد و به مطالعات گسترده‌اي نياز دارد.

2-15 سلاح شناسي:
يكي از مطالعات مهم در امور دفاعي و پدافندي، مطالعه بر روي توانايي‌هاي سلاح‌هاي متفاوت، ميزان آسيب‌رساني هر يك دسته‌بندي و روش‌هاي مقابله با آنها مي‌باشد.

2-16 مكان يابي localisation
انتخاب مطلوب و بهينه يك محل با امكان تحقق آن فعاليت و داشتن شرايط مناسب براي توسعه آينده به گونه‌اي كه علاوه بر عوامل عمومي اصول پدافند غيرعامل رعايت شود.

2-17 دفاع غيرنظامي Civil Defence
1- مجموعه تمهيدات دفاع عامل و غيرعامل براي افراد و تاسيسات غيرنظامي (اصغر جدي -1383)
2- مجموعه فعاليت‌هاي كه مي‌توان با انجام آن از بروز و استمرار سوانحي كه جان و مال مردم را تهديد مي‌كند جلوگيري نمود و يا در صورت بروز، آثار ناشي از آن‌را كاهش داد (موحدي نيا)
3- كاهش خسارات مالي و صدمات جاني وارده بر غيرنظاميان در اثر حوادث طبيعي يا حوادث غيرطبيعي (مهندسي شمسايي)
مفهوم دفاع غيرنظامي:
در منابع لاتين عبارت «دفاع غيرنظامي» يا «دفاع شهري» برابر با عبارت civil Defence است. دفاع غيرنظامي «حفاظت از غير نظاميان در شرايط جنگي» است و از اين رو مشتمل بر بخشي از دفاع ملي است كه در پي تمهيدات لازم به منظور كسب آمادگي كافي در برابر هرگونه حمله احتمالي يا باج خواهي از يك كشور مي‌گردد. طبق اين تعريف، دفاع غير نظامي بايد «ايمني جمعيت غيرنظامي كشور و ادامه حيات آنان (در زمان جنگ) را تضمين نمايد». از اين رو دفاع غيرنظامي به صورت سيستماتيك اهداف زير را دنبال مي‌نمايد:
1- به حداقل رسانيدن آثار حاصل از حملات نظامي بر جمعيت غيرنظامي
2- مقابله فوري با شرايط اضطراري حاصل از چنين حمله‌اي
2- بازيابي و برقراري تسهيلات و خدمات آسيب ديده در نتيجه چنين حمله‌اي

نتيجه گيري
آنچه در اين مقاله به آن پرداخته شد عبارت بود از اهم موضوعاتي كه در مطالعه دفاع غير عامل مورد بررسي قرار گيرد. بدون ترديد مسائل جانبي بسيار زيادي وجود دارند كه در مجال‌هاي ديگر قابل بررسي هستند. مبحث مهم فرهنگسازي در مسئله دفاع غير عامل يكي از اين موضوعات مي‌باشد.

2-18 استحكامات fortification
ايجاد هرگونه حفاظي كه در مقابل اصابت مستقيم بمب، راكت، موشك، توپخانه، خمپاره و يا تركش آنها مقاومت نموده و مانع صدمه رسيدن به نفرات، تجهيزات يا تاسيسات گرديده و اثرات تركش و موج انفجار را به طور نسبي خنثي نمايد.

2-19 - مراكزحياتي (vital Centers)
مراكزي كه داراي گستره فعاليت ملي مي‌باشد و وجود و استمرار فعاليت آنها براي كشور حياتي است و آسيب يا تصرف آنها بوسيله دشمن باعث اختلال كلي در اداره امور كشور مي‌گردد.

مراكز حساس Critcal Centers
مراكزي كه داراي گستره فعاليت منطقه‌اي مي‌باشند و وجود و استمرار فعاليت آنها براي مناطقي از كشور ضروري است و آسيب يا تصرف آنها به وسيله دشمن باعث بروز اختلال در بخشي از كشور مي‌گردد.

مراكز مهم Important centers
مراكزي كه داراي گستره فعاليت محلي مي‌باشند و وجود و استمرار فعاليت آنها براي بخشي از كشور داراي اهميت است و آسيب يا تصرف آنها به وسيله دشمن باعث بروز اختلال در بخشي از كشور مي‌گردد.

2-20- تهديدات:
تهديد دشمن (آمريكا) را كاملاً جدي بگيريد (فرمانده معظم كل قوا)
به كارگيري پدافند غيرعامل در جهت مقابله با تهديدات و تقليل خسارات ناشي از حملات هوايي، موشكي، زميني و ... كشور مهاجم، موضوعي بنيادي و اساسي است كه وسعت و گستره آن تقريباً تمامي مراكز حياتي و ‌آسيب پذير نظامي، اقتصادي و ... كشور را در برگرفته و حفظ امنيت ملي، استقلال سياسي و اقتصادي و پيروزي در جنگ به نحو چشم‌گيري در راس امور است.
مديريت پدافند غيرعامل در واقع به دنبال آن است كه «ژن» دفاع را در درون ساختار جامعه‌اي كه امكان مورد تهاجم شدن آن وجود دارد قرار دهد.
از طرفي نيز بدون هيچ نوع شناختي از نحوه تهاجم دشمن و روش‌هاي ايراد خسارت نمي‌توان به راه حل مناسب براي پيشگيري از آن انديشيد. لذا قدم اول دشمن شناسي (نحوه تهاجم دشمن) است.
هر مهاجمي براي رسيدن به هدف تهاجم خود كه در وهله اول وارد آوردن خسارت به طرف مقابل است، لاجرم ملزم به طي مراحلي است كه در آن مراحل، بسته به نوع تهاجم (زميني، هوايي، دريايي و ...) داراي ماهيتي متفاوت مي‌باشد.
مهاجم نيز براي انجام تهاجم خودش يك سري مراحل و روش‌هايي را دنبال مي‌كند از جمله:‌
1- شناسايي
2- حضور
3- نشانه‌روي
4- ايراد خسارت
5- فرار
آنچه مسلم است وظيفه ما ايجاد خلل در هر يك از مراحل فوق مي‌باشد تا بتوان به هدف دفاع كه همان به حداقل رساندن ميزان خسارت دشمن به نيروهاي و تاسيسات و تجهيزات خودي است رسيد.
هر گاه تمهيدات دفاع عامل همراه با ملزومات دفاع غيرعامل به حدي از كارآمدي برسد و يا بالاتر باشد خود به‌خود باعث از بين رفتن طمع دشمن و نااميدي در تهاجم خواهد شد و يا در صورت حادث شدن تهاجم، دشمن را در دستيابي به اهدافش با مشكل جدي روبرو خواهد نمود.
هر كشوري كه به مسائل نظامي، دفاعي،‌تهديدات و فرصت‌ها نيانديشد محكوم به نابودي است چرا كه ساير حكومت‌ها به جاي او خواهند انديشيد. اين مسئله براي كشورمان به لحاظ قرارگيري در موقعيت استراتژيك جغرافيايي منابع طبيعي از اهميت بيشتري برخوردار است.
تصرف هر كشوري به طور ناگهاني يا به مرور صورت مي‌گيرد، در حال حاضر با توجه به محاصره ايران توسط آمريكا يكي از روشهايي كه مي‌بايست بيشتر مورد توجه و تامل قرار گيرد، تهاجم نظامي به صورت غافلگيرانه است كه جوابگوي اصلي آن «دفاع غيرعامل» مي‌باشد. يكي از مشخصه‌هاي نبرد نوين كه در دهه گذشته شاهد نمونه‌هايي از آن بوديم به كارگيري گسترده فناوري‌هاي نوين در آن مي‌باشد. مقابله با فن‌آوري‌هاي تهديد يا دستيابي به آنها بسيار پرهزينه، زمان‌بر و نيازمند ريسك بسيار بالا است.
در زمينه روند پيشرفت تجهيزات و تسليحات در قرن بيست و يكم به نكات ذيل مي‌توان اشاره كرد:
-تكثير سلاح‌هاي در جهت سيستم‌هاي با عوامل غيرانساني است.
- هواپيماهاي بدون سرنشين طيف زيادي از فعاليت‌ها را انجام مي‌دهند.
- هليكوپترها در آينده به صورت چند منظوره خواهد بود.  

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:17 توسط ب. ش |

چهارمين روز هفته دفاع مقدس، روز"آمادگي، ايمني و دفاع مقدس" نامگذاري شده است. نقش آمادگي و ايمني از جهات مختلف در همه جوامع داراي اهميت است و دولت‌ها به اين موضوع با نگاه ويژه مي‌نگرند.            

اينكه روند آمادگي و ايمني كشور اعم از ملت و سرمايه‌هاي آن چگونه در جامعه نهادينه شود تا در صورت مواجهه با هر پديده طبيعي و غيرطبيعي و حتي تهاجم دشمنان كمترين آسيب واردشود، موضوع جديدي درجهان است كه به "پدافند غيرعامل" معروف شده است.
دانش "پدافند غيرعامل" امروز يكي از دانش‌هاي روز است و موضوعات آن به صورت طبقه بندي شده به سختي قابل انتشار است.
گزارش ذيل روند تاريخي و بررسي وضعيت "پدافند غيرعامل" در ايران را بررسي مي‌كند.
پدافند غيرعامل به عنوان يكي از موثرترين و پايدارترين روش‌هاي دفاع در مقابل تهديدات همواره مدنظر اكثر كشورهاي جهان بوده و حتي كشورهايي مانند آمريكا و شوروي سابق ، با وجود برخورداري از توان نظامي، به اين موضوع به صورت ويژه نگريستند و كشوري مانند سوئيس با وجود بي‌طرفي در دو جنگ جهاني و مواجه‌نبودن با تهديد، به اين موضوع توجه بسياري دارد.
در ايران، با وجود موقعيت خاص از نظر ژئوپليتيك ، دارا بودن ثروت‌هاي عظيم نفت و گاز و ورود به عرصه‌هاي فناوري نوين و تهديدات استكبار جهاني، به موضوع پدافند غيرعامل توجه چنداني نشد و حتي داغ سال‌هاي دفاع مقدس نيز در ايجاد هوشياري لازم براي كاهش آسيب‌پذيري‌ها و توجه به محورهاي پايداري توسعه از نظر امنيت و دفاع، نقش قابل قبولي ايفا نكرد.
موضوع پدافند غيرعامل در جهان از قدمتي به اندازه تاريخ زندگي انسان برخوردار است. انسان‌هاي اوليه براي در امان ماندن از تهاجم حيوانات وحشي و ديگر دشمنان خود و همچنين براي كاستن از نگراني‌هاي خود به غارها، بالاي درختان و ديگر مامن‌هاي طبيعي پناه مي‌بردند.
باشكل‌گيري تمدن‌هاي اوليه در جهان كه با وقوع پدافند غيرعامل جنگ همراه بود،انسان‌ها اصول اوليه پدافند غيرعامل را به‌صورت سپر براي حفاظت انفرادي وبرج وبارو و قلاع محكم ومرتفع را براي تامين امنيت گروهي به‌صورت گسترده‌اي رواج دادند.
وجود خندق در اطراف شهرها و ايجاد دروازه‌هاي مستحكم براي پيشگيري از حملات غافلگيرانه دشمن در تمام نقاط جهان امري رايج بود.
موضوع پدافند غيرعامل و بهره‌گيري از منافع آنها تنها زاييده عقل انسان نبود وخداوند بزرگ كه مخزن همه علوم نزد اوست نيز در قران به كرات به اين موضوع اشاره كرد.
در جريان هجرت پيامبر عظيم الشان اسلام نيز خداوند متعال با استفاده از شگردهاي اختفا و فريب كه از اصول پدافند غيرعامل است، مانع از دسترسي كفار قريش به ايشان شد.
استفاده از عوارض طبيعي براي جلوگيري از دسترسي دشمن نيز يكي از اصول پدافند غيرعامل است كه همواره مورد نظر بوده است.
در صدر اسلام نيز با تكيه به اين اصول ، غزوه احد با اتكا به ارتفاعات و گماشتن نگهبانان در نقاط نفوذ و غزوه خندق نيز با كندن گودال در اطراف مدينه طرح ريزي شد.
پس از اختراع باروت و توسعه استفاده از آن در ساخت جنگ افراز و ساخت سلاح‌هايي با پرتاب منحني، موضوع پدافند غيرعامل نيز به تدريج ضمن اتكا به اصول خود، تغيير يافت.
در خلال جنگ‌هاي ناحيه‌اي و پس از جنگ جهاني اول ، آسيب‌هاي ناشي از جنگ و تخريب شهرها و كارخانه‌ها به موضوع پدافند غيرعامل اهميت ويژه‌اي داد.
بررسي‌هاي جهاني در پدافند غيرعامل حاكي است كه در جنگ جهاني دوم كه استفاده‌از هواپيما و بمباران شهرها و مراكز صنعتي و سرمايه‌گذاري و پس از آن استفاده از موشك توسط آلمان نازي شروع شد ، خسارات ناشي از جنگ و به خصوص آسيب‌هايي كه به مردم و بخش‌هاي غيرنظامي وارد شد، نسبت به جنگ جهاني اول سير صعودي داشت و اين موضوع باعث شد تا كشورها به پدافند غيرعامل اهميتي مضاعف بدهند.
در كنار كشورهايي مانند آمريكا، شوروي سابق، آلمان، فرانسه، انگلستان و كانادا، حتي كشوري مانند سوئيس كه در طول هر دو جنگ جهاني بي‌طرفي خود را حفظ كرده بود، با شتاب فزاينده‌اي به پدافند غيرعامل روي آوردند.
ارتش نازي‌براي ساخت هواپيماهاي‌بمب‌افكن وموشك‌هاي "وي.دو"كه براي نخستين بار درهشتم سپتامبر سال ‪ ۱۹۴۴در ميان بهت و حيرت جهاني، لندن را هدف قرار داد از پناهگاه‌هاي مستحكم و تونل‌هاي ايجاد شده در دل كوه‌ها به صورت گسترده‌اي استفاده كرد و ساختمان‌هاي نظامي و اداري را با مستحكم‌ترين مصالح و با طرح‌هاي معماري ويژه‌اي كه اصول پدافند غيرعامل در آن به خوبي رعايت شده بود، بنا كرد.
پس از پايان جنگ جهاني دوم و محدوديت‌هاي اعمال شده به آلمان كه ساخت انواعي از سلاح و مهمات را شامل مي‌شد، دولت آلمان توسعه پدافند غيرعامل را درراستاي سياست تنش‌زدايي در دستور كار قرار داد و اعلام كرد روش‌هاي پدافند غيرعامل از آنجا كه نقشي در تهديد و خسارت ندارند، با سياست تنش زدايي هم راستا است وازسوي ديگر كشورهايي كه در امر دفاع ضعيف باشند، همواره تمايل ديگر كشورها را براي تصاحب منابع خود برمي‌انگيزد كه در اين صورت سياست تنش زدايي دچار مخاطره خواهد شد.
توسعه پدافند غيرعامل در آلمان باعث شد تا علاوه بر سازمان‌هاي دولتي، شركت‌ها وموسسات غيردولتي نيز به صورت داوطلبانه و افتخاري در اين زمينه با دولت همكاري كنند.
بسياري از تاسيسات و ساختمان‌هاي اين كشور به صورت دو منظوره احداث شد و علاوه بر كاربري‌هاي متفاوت در شرايط عادي ، در شرايط بحران به پناهگاه تبديل‌شد كه از جمله اين مراكز مي‌توان به‌خطوط راه‌آهن زيرزميني، ايستگاه‌هاي مترو و پاركينگ‌هاي بزرگ ساختمان‌ها اشاره كرد.
در اين پناهگاه‌ها همه تمهيدات لازم براي تامين نيازهاي ضروري مردم به كار گرفته شد و در زمان كوتاهي با سازماندهي و تمرين‌هايي كه از قبل انجام شد، پناهگاه‌ها براي استفاده عموم آماده شد.
در شوروي، سازمان دفاع غير عامل در اواسط دهه ‪ ۱۹۶۰ميلادي تاسيس شد و به سرعت توسعه يافت و از سال ‪ ۱۹۶۶ميلادي نيز با تحولي بزرگ تجديد سازمان شد.
در اين سال، سپهبد "التونين" از سوي " لئونيد برژنف " به عنوان رييس سازمان دفاع غيرعامل منصوب شد و ساخت پناهگاه‌هاي ضد هسته‌اي و دو منظوره كردن بسياري از تاسيسات مانند ايستگاه‌ها و معابر مترو و پاركينگ‌هاي زيرزميني از همان زمان در دستور كار قرارگرفت و با ساخت استحكامات ايمن و زره‌هاي مقاوم در مقابل انواع بمب و موشك توسعه يافت.
اگر چه اقدامات شوروي در زمينه پدافند غيرعامل بسيار گسترده‌تر از اين موارد است، اما حفظ اطلاعات از طرف آن‌ها باعث شد كه اخبار ناشي از اقدامات به صورت گسترده منتشر نشود.
در آمريكا پس از گذشت بحران‌هاي برلين و كوبا در سال ‪ ۱۹۶۳ميلادي، موضوع ساخت پناهگاه‌هاي خانگي ودسته جمعي مطرح شد و پس از سازمان‌هاي كوچك و فرعي كه در اين خصوص فعاليت مي‌كردند، در سال ‪ ۱۹۷۹ميلادي مديريت امور اضطراري دولت مركزي - فما - براي مديريت به هنگام شرايط اضطراري از جمله پيامدهاي ناشي از حملات هسته‌اي به شهرهاي آمريكا تشكيل شد و نواحي دهگانه خود را در سراسر آمريكا تاسيس كرد.
هدف اين سازمان"اطمينان از حيات و حفظ بقا" مطرح شد و پس از مدتي بيش از چهار هزار مركز محلي و ايالتي به منظور به‌عهده گرفتن از حفاظت در مقابل حملات احتمالي ايجاد شد.
اين در حالي بود كه اقدامات پدافند غيرعامل در آمريكا قبل از تشكيل اين سازمان شروع شده بود و پناهگاه‌هاي ضد هسته‌اي متعدد براي حفاظت از مردم احداث شد.
توسعه پدافند غيرعامل در آمريكا به گونه‌اي بود كه مرد دفاع غيرعامل آمريكا به‌نام "يوجين. پي ويگر" برنده صلح نوبل شد و در ژانويه ‪ ۱۹۸۱ميلادي با انتخاب "رونالد ريگان" به عنوان رييس جمهوري آمريكا ، برنامه وي در بيان استراتژي قدرت ملي به دفاع غيرعامل توجه ويژه‌اي معطوف داشت و عقب ماندگي‌هاي برنامه دفاع غيرعامل مورد اصلاح قرار گرفت و توسعه بيشتري يافت.
دركشور آلمان نيزموضوع پدافند غيرعامل به نحو مناسبي در خلال جنگ جهاني دوم و پس ازآن توسعه يافت.
در كشور كانادا هم به موضوع پدافند غيرعامل توجه خاصي شد و دولت مركزي وظيفه تدوين اصول و سازماندهي تنظيم همكاري دولت و نيروهاي مسلح، آموزش مسوولان و مردم، استفاده از همياري در تدوين برنامه‌هاي آموزش محلي، گسترش برنامه‌هاي تحقيقاتي و نمونه‌سازي از طرح‌ها را به عهده داشت.
ازسال ‪۱۹۵۴ميلادي و پس‌از انتشار نتايج آزمايش‌هاي مگاتني هسته‌اي آمريكا، كشور كانادا عكس العمل به موقع خود را با ايجاد سازمان دفاع غيرعامل نشان داد و از سال ‪ ۱۹۵۹ميلادي به منظور تامين بيشترين هماهنگي در امور دفاع غيرنظامي، سازمان‌هاي دفاع غيرعامل و اقدامات اضطراري را ادغام كرد كه از مهمترين وظايف اين سازمان جديد، تنظيم نظم و امنيت به منظور حفظ حاكميت و تداوم خدمات دولتي است.
دولت سوييس نيز با وجود سياست بي‌طرفي در دو جنگ جهاني و به رغم اينكه ازنظر موقعيت‌هاي ژئوپلتيك و دارا بودن معادن زيرزميني داراي وضعيت حساسيت آفريني نيست، پدافند غيرعامل را دراين كشور به صورت جدي مورد پيگيري قرار داد و بخشي از فضاي اطمينان بخش حاكم بر اين كشور را مي‌توان ناشي از اجراي اين سياست دانست.
سازمان دفاع غيرعامل سوييس به‌ساخت پناهگاه‌هاي مقاوم در مقابل انفجارات اتمي به طور گسترده‌اي توجه كرد و براي اقامت مردم ، همه امكانات از قبيل آب، غذا، دارو و ساير مايحتاج را به صورتي كه قبل از فاسد شدن تعويض مي‌شوند، پيش بيني كرد.
دركشور يوگسلاوي هم به اين موضوع توجه جدي معطوف شد و در برنامه ريزي‌ها علاوه بر احداث پناهگاه، مستحكم ساختن ابنيه، ايجاد مراكز به صورت دو منظوره و آموزش و تمرين مردم، به اصولي مانند پراكندگي، كوچك‌سازي و فريب توجه شد، به نحوي كه در طول جنگ سال ‪ ۱۹۹۹ميلادي نيروهاي مسلح كشورهاي عضو ناتو با وجود بمباران‌هاي گسترده نتوانست خسارت‌هاي عمده‌اي به تاسيسات اين كشور وارد كنند.
از كشورهاي همسايه نيز، كشور پاكستان به اين موضوع علاقه‌مندي خاصي نشان داد و ضمن ايجاد سازماني براي اين امر، به موضوع آموزش عمومي مردم توجه كرد، به‌طوري كه جزوات آموزشي با متون ساده و روان در مورد نحوه مقابله با انفجارات هسته‌اي و ديگر تهديدها در بين مردم و مراكز آموزش انتشار يافت.
در كشور كره شمالي هم كه با تهديد آمريكا روبرو است، پدافند غيرعامل به صورت گسترده‌اي مورد استفاده قرار مي‌گيرد ، معابر مترو و ايستگاه‌هاي زيرزميني شهر پيونگ يانگ در عمق بين ‪ ۹۰تا ‪ ۱۰۵متري زمين احداث شده‌اند.
بسياري از كارخانجات صنايع نظامي در تونل‌هاي بزرگ استقرار يافته‌اند و هواپيماهاي نظامي پس از فرود مي‌توانند در تونل‌هاي حفرشده، مخفي شوند.
جمهوري اسلامي ايران نيز همواره بنابه‌دلايلي چون، ديدگاه ايدئولوژيك و اتكا و پايبندي نظام به اسلام ناب محمدي و مباني آن ، ديدگاه ژئوپلتيك و جغرافياي سياسي،ديدگاه‌اقتصادي و بهره‌مندي از منابع عظيم نفت‌وگاز و ديدگاه ورود ايران به عرصه‌هاي فناوري‌هاي نويني چون غني‌سازي اورانيوم مورد تهديد مزمن و پايدار آمريكا و هم پيمانان استراتژيك آن قرار دارد.
جنگ‌ها چه به‌صورت خواسته و يا ناخواسته و تحميلي با زندگي و حيات جوامع بشري آميخته شده است و در بسياري از موارد به نظر مي‌رسد كه هيچ راه گريزي از آن‌ها وجود ندارد.
شريت در طول تاريخ پنج هزار ساله تمدن‌هاي بشري در روي كره زمين حدود ‪ ۱۴هزار جنگ را شاهد بوده و طي اين جنگ‌ها بيش از چهار ميليارد انسان جان باخته‌اند.
درطول تاريخ چند هزار ساله بشري ، صرفا ‪ ۲۶۸سال بدون جنگ و مناقشه سپري شده است و فقط طي ‪ ۴۵سال يعني سال‌هاي ‪ ۱۹۴۵تا ‪ ۱۹۹۰ميلادي ، سه هفته بدون جنگ گذشته است و جالب اينكه اكثر اين جنگ‌ها در كشورهاي جهان سوم روي داده است.
در قرن بيستم ، بيش از ‪ ۲۲۰جنگ به وقوع پيوسته و ميليون‌ها نفر تلفات انساني داشته است. در طول اين سال‌ها همگام و هماهنگ با رشد و پيشرفت فناوري، قدر مسلم روش‌ها، قواعد واصول جنگ باتوجه به امكانات و توانمندي‌ها و دانش آن جامعه دچار تغيير و تحول اساسي شده است.
تاريخ تحولات جنگ نشان مي‌دهد كه جنگ‌ها به چهار نسل تقسيم بندي شده‌اند .
جنگ‌هاي نسل اول شامل جنگ‌هاي دوره تاريخي از پيدايش بشر تا اختراع سلاح‌هاي گرم و متكي بر سلاح‌هاي سرد مي‌شود.
دوره تاريخي جنگ‌هاي نسل دوم، شامل اختراع و بكارگيري سلاح‌هاي گرم تا زمان ورود ماشين به عرصه نبرد مي‌شود.
جنگ‌هاي نسل سوم يا جنگ‌هاي مكانيزه با اختراع و بكارگيري ماشين‌هاي جنگي وتوسعه عرصه نبرد به‌هوا و زيردريا شروع و تا دوره معاصر ادامه داشته است.
تهاجم ارتش بعث عراق و دوره هشت ساله دفاع مقدس يكي از مهمترين تجارب جنگي بشر در اين دوره است.
مشخصه‌هاي جنگ‌هاي نسل سوم، تاكيد بر جنگ سخت شامل حجم انبوه و گسترده درگيري‌هاي فيزيكي بين طرفين ، اصرار بر كسب برتري‌هاي تاكتيكي، تاكيد بر انهدام واحدها و يگان‌هاي دفاعي، بكارگيري حجم انبوه‌مهمات و سلاح‌هاي معمولي وغيردقيق، تكيه بسيار زياد بر نبرد زميني و محدوديت در هوا وعدم بهره‌مندي ازفضا درنبرد،تكيه بر حجم انبوه نيروي انساني، دشواري‌هاي مديريت صحنه نبرد و پشتيباني‌ها، گستردگي خسارت و تلفات وارده به غيرنظاميان، طولاني‌تر شدن دوره جنگ، خطرپذيري و هزينه بسيار بالا است.
جنگ‌هاي نسل چهارم با شروع دوره انقلاب علوم و فناوري‌ها، بخصوص فناوري اطلاعات، ارتباطات، الكترونيك و رايانه در سال‌هاي اخير، جنگ‌هاي نسل چهارم طراحي و در چند جنگ اخير نيز تجربه شده‌است و سير تكاملي خود را طي مي‌كند.
مشخصه‌هاي اين‌نوع جنگ‌ها شامل "تاكيد بر جنگ نرم چون جنگ اطلاعاتي، رواني، تبليغاتي، سايبري ، بكارگيري موضعي و مقطعي جنگ سخت مانند جنگ با ضربات محدود براي تقويت و پشتيباني جنگ نرم ، تاكيد بر جنگ الكترونيك پيشرفته، تكيه بر شبكه گسترده و سامانه‌هاي پيشرفته و هوشمند سنجش از راه دور است.
تكيه بر سلاح‌ها و تجهيزات هوشمند و پيشرفته و دقيق، توسعه توانمندي‌ها و كسب برتري كامل در هوا، گسترش عرصه جنگ به فضا، پرهيز از درگيري قطعي در جنگ سخت قبل از اطمينان از پيروزي در جنگ نرم و شروع همزمان نبرد در خط و عمق نزديك ودور ياگسترش عرصه نبرد به‌همه سطوح جغرافيايي كشور هدف از ديگر مشخصه‌هاي جنگ‌هاي نسل چهارم است.
در اين جنگ‌ها بر انهدام زيرساخت‌هاي ملي و مراكز حياتي، حساس ومهم كشور در اولويت نخست اهداف تهاجم است و بر قطع ارتباط رهبري و مديريت دفاعي و عمومي كشور با مردم و نيروهاي دفاعي در گام نخست تهاجم تاكيد مي‌شود.
الزامات و ويژگي‌هاي دفاع موثر در جنگ‌هاي نسل چهارم بر اساس اظهارنظر كارشناسان، ضرورت برنامه‌ريزي وآغاز طرح‌هاي جامع دفاع قبل ازشروع درگيري- هاي آشكار، توسعه همه جانبه تدابير دفاعي به منظور افزايش ضريب پايداري ملي، گسترش طرح‌هاي دفاعي در سطح تمامي نقاط هدف در جغرافياي كشور و حوزه سرزميني ملي به روش دفاع نقطه‌اي است.
تاكيد ويژه بر دفاع غيرعامل، اتكا به ايمان ، هوشياري ، روحيه و توان دفاعي مردمي، توجه وتاكيد بر راهبرد و اصول دفاع نامتقارن، شناسايي و رفع ضعف‌هاي ذاتي فناوري‌ها و آسيب‌پذيري‌هاي ساختاري‌وسيستمي، تمركز بر اولويت‌هاي دفاعي‌وتمركز تلاش‌ها برارتقاي روحيه واراده ملي براي دفاع از ديگر الزامات و ويژگي‌هاي دفاع موثر در جنگ‌هاي نسل چهارم است.

در تعريفي از دفاع ذكر اين نكته ضروري است كه دفاع يك مفهوم يكپارچه است و شامل دو بخش عمده " دفاع عامل " و "دفاع غيرعامل" است. دفاع عامل مجموعه طرح ريزي‌ها و اقدامات دفاعي است كه مستلزم بكارگيري سلاح و تجهيزات جنگي بوده و بر اساس قانون، وظيفه ذاتي نيروهاي مسلح است.
دفاع غيرعامل نيز مجموعه طرح ريزي‌ها و اقداماتي است كه موجب كاهش آسيب‌پذيري‌ها و افزايش پايداري و تداوم فعاليت‌هاي دستگاه‌ها وسيستم‌هاي نظام در مقابل تهديدات خارجي شده و مستلزم بكارگيري سلاح نيست.
اما، در حوزه فرهنگ دفاع غيرعامل مجموعه طرح‌ها و اقداماتي است كه نحوه اداره‌مردم در شرايط جنگ، ارتقاي آستانه تحمل ملي در برابر تهديدات فرهنگي و دفاعي و آماده‌سازي مردم و كشور براي دفاع را شامل مي‌شود.
دفاع غيرعامل در حوزه فرهنگ به " كاهش آسيب پذيري‌هاي فرهنگي در برابر تهديدات عمليات رواني دشمن"، "پايدارسازي سيستم‌هاي فرهنگي ملي"، "ارتقاي آستانه تحم ملي از بعد فرهنگي"، "مديريت بحران دفاعي عمليات فرهنگي و رواني" و "فرهنگ‌سازي ملي در مورد پدافند غيرعامل" كمك مي‌كند.
هدف ازدفاع غيرعامل، استمرار فعاليت‌هاي زيربنايي، تامين نيازهاي حياتي، تداوم خدمات رساني عمومي و تسهيل‌اداره كشور در شرايط تهديد و بحران تجاوز خارجي و حفظ بنيه دفاعي برغم حملات خصمانه و مخرب دشمن از طريق اجراي طرح‌هاي پدافند غيرعامل و كاستن از آسيب پذيري مستحدثات و تجهيزات حياتي و حساس كشور است.
قابليت‌هاي پدافند غيرعامل، ايجاد بستر مناسب توسعه پايدار كشور ، هم راستا با سياست‌هاي تنش‌زدايي، پايدارترين و ارزان‌ترين روش دفاع، مناسب‌ترين راهكار افزايش آستانه مقاومت ملي ، پشتوانه اقتدار ملي ، يكي از مهمترين ابزارهاي بازدارندگي، بهترين و مناسب‌ترين شيوه كاهش مخاطرات و كاهش آسيب- پذيري، صلح آميزترين روش دفاع و فطري‌ترين عنصر دفاعي بشر در برابر همه حوادث است.
ذكر اين نكته ضروري است كه "كشورهايي كه توسعه پدافند غيرعامل را به عنوان يك سياست دفاعي مستمر دردستور كار خود قرار مي‌دهند، هيچگاه در مظان اتهام تهديد عليه كشورهاي ديگر قرار نمي‌گيرند".
با اين توضيح، كشورهايي كه پدافند غيرعامل را به عنوان يك راهكار اصلي برمي‌گزينند به شرايطي از نظر كاهش آسيب‌پذيري دست مي‌يابند كه‌مطامع كشورهاي تهديدكننده عليه آنها كاهش مي‌يابد.
در جهان امروز كشورهايي كه نقاط آسيب پذيري آنها فراوان است و دشمن مي‌تواند با ضربات سريع، حياتي‌ترين منابع آنان را منهدم كند، عوامل تهديد از بيرون را در درون خود ايجاد مي‌كنند.
پدافند غيرعامل عنصري پويا و متحرك است، لذا مي‌تواند در اولويت تلاش‌هاي علمي و پژوهشي قرار گيرد و در همه سطوح مديريتي، مهندسي و فني، آموزش داده شود و توسعه يابد.
بر اين اساس، شيوه‌هاي پدافند غيرعامل ، ايجاد اختلال در شناسايي، كسب اطلاعات و دقت هدف‌گيري دشمن از طريق اختفاء، استتار، پوشش، فريب، جابجايي، استفاده از سامانه‌هاي اختلال در هدف‌گيري صورت مي‌گيرد.
همچنين "كاهش آسيب‌پذيري نقاط هدف و تاثير سلاح دشمن به عنوان يكي ديگر از شيوه‌هاي پدافند غيرعامل ازطريق مكان‌يابي صحيح، ايجادموانع‌و استحكامات، مستحكم كردن ساختمان‌ها و تاسيسات، استفاده از عوارض طبيعي سطح زمين، استفاده از عمق زمين، اعمال تدابير دفاع سايبري، ايجاد لايه‌هاي محافظ الكترونيكي و الكترومغناطيسي و رعايت ضوابط ايمني صورت مي‌گيرد.
"كاهش اهميت و حساسيت نقاط هدف" يكي ديگر از شيوه پدافند غيرعامل است كه از طريق پراكندگي، تجزيه، پيش بيني امكانات جايگزين و موازي و كوچك سازي صورت مي‌گيرد.
"كنترل خسارت" نيز ديگر شيوه پدافند غيرعامل است كه از طريق استفاده از سامانه‌هاي هشداردهنده ، ساماندهي امكانات امداد و نجات، تعيين وظايف بخش‌ها و افراد و آموزش و تمرين صورت مي‌گيرد

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:16 توسط ب. ش |

پدافند غیرعامل به مجموعه از اقداماتی اطلاق می گردد که مستلزم بکارگیری جنگ افزار نبوده و با اجرای آن می توان وارد شده خسارت مالی به تجهیزات و تاسیسات حیاتی و تلفات انسانی جلوگیری نموده و یا میزان این خسارات و تلفات را به حداقل ممکن کاهش داد. استراتژی بقاء استراتژی بقا در جنگ شامل 5 مرحله اقدامات زیر است:      

اجتناب از شناسایی شدن    
اجتناب از قرار گرفتن از تیررس دشمن    
اجتناب از اصابت گلوله    
اجتناب از نفوذ گلوله    
اجتناب از کشته شدن    
الف: تعریف استراتژی بقاء شامل پنج مرحله (5 لایه) اقداماتی است که اجرای دقیق و به موقع آنها می تواند ضامن بقاء یک فرد یا یک واحد نظامی با تجهیزات مربوطه در برابر تهدیدات دشمن باشد. در این استراتژی ضروریست به 5 سوال زیر پاسخ دهیم:    
- چگونه مورد شناسایی قرار نگیریم.    
- چگونه در تیررس دشمن قرار نگیریم.    
- چگونه از اصابت گلوله جلوگیری کنیم.    
- چگونه مانع نفوذ گلوله در هدف شویم.    
- چگونه از کشته شدن و افزایش تلفات جلوگیری کنیم.    
ب: اقدامات اساسی و راهبردی برای مقابله     
- در بخش دشمن شناسی ضروریست که دقیقا با توانایی های دشمن آشنا شویم.    
- توانایی ها خود را شناخته و بدانیم که هدفها و نقاط آسیب پذیر ما چه علائمی را برای دشمن می فرستند.    

شیوه های مهندسی پدافند غیر عامل    
الف:ایجاد اختلال در شناسایی، کسب اطلاعات و دقت هدف گیری دشمن از طریق:    
- اختفا: اختفاء باعث حفاظت نیروهای خودی در برابر دید دشمن شده و استتار امکان کشف و شناسایی نیروها، تجهیزات، تاسیسات و تحرکات را کاهش می دهد.
- استتار: مفهوم کلی استتار، همرنگ و هم شکل کردن تاسیسات، تجهیزات و نیروها با محیط اطراف می باشد.     
- پوشش: اجرای عملیات پوشش با استفاده از امکانات خاصی مانند بالن، بخار آب و همچنین دود و ... جهت حفاظت از نقاط حساس و حیاتی می تواند همواره مورد استفاده قرار گیرد.    
- فریب: اجرای روشهای فریب دهنده محلی نظیر تلاش برای منحرف ساختن توجه دشمن از یک هدف واقعی یا وادار ساختن وی به مصرف کردن توان و مهماتش بر روی یک هدف کاذب صورت می‌باشد.    
- پراکندگی و تجزیه: عبارتست از گسترش، باز نمودن تاسیسات و تجهیزات، جدا سازی بخشی از تجهیزات و متفرق نمودن نیروهای انسانی و انتقال آنها به مناطق امن تر بمنظور کاهش آسیب پذیری آنها در برابر تهدیدات ب: کاهش آسیب پذیری نقاط هدف و تاثیر سلاح دشمن از طریق:
- مکان یابی صحیح: اقدامات اساسی در مهندسی پدافند غیرعامل انتخاب محل مناسب می باشد.    
- ایجاد موانع: عبارتست است هرگونه عارضه زمینی، هوایی، دریایی و یا حالت خاصی از خاک، آب وهوا و یا اشیاء ساختگی غیر از قدرت آتش و تجهیزات که به منظور به تاخیر انداختن، کانالیزه کردن یا متوقف کردن تهدیدات به کار می رود.     
- استحکامات: استحکامات به سازه های موقتی اطلاق می گردد که با توجه به شرایط و امکانات و میزان اهمیت و آسیب پذیری در نقاط حساس ایجاد گشته تا اثرات مخرب ناشی از تهدیدات را بطور نسبی خنثی نماید. اهداف مهندسی پدافند غیرعامل    
- کاهش قابلیت و توانایی سامانه های شناسایی، هدف یابی و دقت گیری آفندی دشمن    
- تقلیل آسیب پذیری و کاهش خسارات و صدمات تاسیسات، تجهیزات و نیروی انسانی مراکز حیاتی، حساس و مهم نظامی و غیر نظامی کشور در برابر تهدیدات و حملات دشمن
- حفظ سرمایه های کلان ملی کشور     
- حفظ توان خودی جهت ادامه فعالیت های و تداوم عملیات تولید و خدمات رسانی     
- سلب آزادی و ابتکار عمل از دشمن و ایجاد شرایط سخت و دشوار برای وی در صحنه عملیات    
- صرفه جویی در هزینه های تسلیحاتی و نیروی انسانی    
- افزایش آستانه مقاومت مردمی و قوای خودی در برابر تهاجمات دشمن    
- تحمیل هزینه بیشتر دشمن از طریق وادار نمودن وی به تلف نمودن منابع خود بر روی اهداف کاذب و فریبنده.    
- بالا بردن توان دفاعی کشور.    
- توزیع ثروت، جمعیت و سرمایه های ملی در کل فضای سرزمینی کشور از طریق اعمال سیاست تمرکز زدایی، آمایش سرزمینی و پراکندگی زیر ساخت های کلیدی،     مراکز حیاتی، حساس و مهم تولیدی محصولات کلیدی( نیروگاهی، پالایشگاهی، صنعتی، نظامی، غذایی، آبرسانی و ...)    
- ایجاد آمادگی لازم جهت مقابله با دشمن در شرایط تهدیدات نا متقارن    
- حفظ تمامیت ارضی، امنیت ملی و استقلال کشور نتایج استفاده از مهندسی پدافند غیرعامل    
- کشورهایی که توسعه مهندسی پدافند غیرعامل را بعنوان یک سیاست دفاعی مستمر در دستور کار خود قرار می دهند هیچگاه در مظان اتهام تهدید بر علیه کشورهای     دیگر قرار نمی گیرند.    
- کشورهایی که مهندسی پدافند غیرعامل را بعنوان یک راه کار اصلی برمی‌گزینند به شرایطی از نظر کاهش آسیب پذیری دست می یابند که مطامع کشورهای تهدید کننده بر علیه آنها کاهـش می یابد.    
- در جهان امروز کشوهایی که نقاط آسیب پذیری آنها فراوان است و دشمن می تواند با ضربات سریع، حیاتی ترین منابع آنان را منهدم نماید، عوامل تهدیدی از بیرون را در درون خود ایجاد نماید.    
- مهندسی پدافند غیرعامل عنصری است پویا و متحرک. لذا می تواند در اولویت تلاش های علمی و پژوهشی قرار گیرد.     
- مهندسی پدافند غیرعامل می تواند در کلیه سطوح مدیریتی، مهندسی و فنی آموزش داده شود و توسعه یابد. نقش مهندسین مشاور در مهندسی پدافند غیرعامل
- تبیین محورهای اصلی دستگاه های اجرایی در خصوص استمرار فعالیت های و کاهش آسیب پذیری ها    
- ارائه راهکارهای اجرایی در خصوص استمرار فعالیت‌ها، اقدامات اجرایی و ادامه خدمات رسانی در دستگاه‌ها اجرایی    
- تعیین اصول استراتژی بقاء و حفظ موجودیت، پاسخگویی مناسبی برای برآورده ساختن محورهای اساسی دستگاه های اجرایی    
- ملاحظات و تمهیدات مهندسی پدافند غیرعامل انتخاب، ارزیابی و نظارت در اجرای سیستم های مرکزی در این امر. طراحي دفاع غيرعامل بخش طراحي دفاع غيرعامل با هدف تهيه و ارائه طرحهاي مهندسي دفاع غيرعامل جهت كاهش آسيبپذيري تاسيسات و سرمايه گذاري هاي ملي و منابع انساني مراكز مختلف صنعتي و اقتصادي كشور فعاليتهاي خود را در مورد پروژه هاي احداث شده و در حال بهره برداري و پروژه هاي در دست مطالعه آغاز نموده و از جمله فعاليتهاي اين بخش در حوزه انرژي، همكاري و بازديد از مراكز ذيل و تهيه گزارشات مقدماتي جهت طراحي دفاع غيرعامل اين مراكز مي باشد.    
• طرح امكان سنجي پدافندغيرعامل تلمبه خانه شهيد چمران اهواز    
• گزارش مقدماتي پدافندغيرعامل شركت پايانه هاي صادرات مواد خام نفتي    
• گزارش مقدماتي پدافندغيرعامل منطقه ويژه اقتصادي پارس جنوبي    
• گزارش مقدماتي پدافندغيرعامل تلمبه خانه گوره    
• گزارش مقدماتي پدافندغيرعامل مانيفلد گناوه    
• گزارش مقدماتي پدافندغيرعامل پالايشگاه لاوان    
• گزارش مقدماتي پدافندغيرعامل پالايشگاه تبريز    
• گزارش مقدماتي پدافندغيرعامل پالايشگاه اصفهان    
• گزارش مقدماتي پدافندغيرعامل پالايشگاه کرمانشاه

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 19:16 توسط ب. ش |

موضوع پدافند غیرعامل در جهان از قدمتی به اندازه تاریخ زندگی انسان برخوردار است.

انسان های اولیه برای در امان ماندن از تهاجم حیوانات وحشی و دیگر دشمنان خود و همچنین کاستن از نگرانی ها ی خود به غارها، بالای درختان و دیگر مامن های طبیعی پناه می بردند.
با شکل گیری تمدن های اولیه در جهان که با وقوع پدافند غیرعامل جنگ همراه بود، انسان ها اصول اولیه پدافند غیرعامل را یه صورت جوشن و سپر برای حفاظت انفرادی و برج و بارو و قلاع محکم و مرتفع برای تامین امنیت گروهی به صورت گسترده ای رواج دادند.
وجود خندق در اطراف شهرها و ایجاد دروازه های مستحکم بار ی پیشگیری از حملات غافلگیرانه دشمن در تمام جهان امری رایج بود.
موضوع پدافند غیرعامل و بهره گیری از منافع آن تنها زائیده عقل انسان نبود و خداوند بزرگ که مخزن تمام علوم نزد اوست در آیه 80 از سوره مبارکه انبیاء می فرماید:
« وَ عَلَمناهَ صَنعَهَ لَبوُسٍ لَکُمْ لِتُحصِنکُمْ مِنْ بَأسکُم فَهَلْ اَنتُم شاکِرونَ»
وما به او (حضرت داود علیه السلام ) ساخت زره را تعلیم نمودیم تا شما را از آسیب جنگ در امان بدارد، پس آیا از شکرگزارانید؟
در جریان هجرت پیامبر عظیم الشان اسلام نیز خداوند متعال با استفاده از شگردهای اختفاء و فریب که از اصول پدافند غیرعامل است، مانع از دسترسی کفار قریش به ایشان گردید.
استفاده از عوارض طبیعی برای جلوگیری از دسترسی دشمن نیز یکی از اصول پدافند غیرعامل است همواره مورد نظر بوده و حضرت امیرالمومنین علی (ع) در نامه 12 نهج البلاغه می فرمایند:
«آنگاه که در میدان جنگ در مقابل دشمن قرار گرفتید می باید قرارگاه شما در دامنه کوه ها  و تپه ها و یا  در کنار رودها باشد تا پوشش و حفاظ شما گردد و شما را از دشمن نگهبانی کند.»
در صدر اسلام نیز با تکیه بر این اصول، غزوه احد با اتکا بر ارتفاعات و گماشتن نگهبانان در نقاط نفوذ و غزوه خندق با کندن گودال پیرامون مدینه طرح ریزی شد.
پس از اختراع باروت و توسعه استفاده از آن در ساخت جنگ افزار و ساختن سلاح هایی با پرتاب منحنی، موضوع پدافند غیرعامل نیز به تدریج ضمن اتکا به اصول خود، تغییر یافت.
در خلال جنگ های ناحیه ای و پس از جنگ جهانی اول آسیب های ناشی از جنگ و تخریب شهرها و کارخانه ها به موضوع پدافند غیرعامل اهمیت ویژه ای داد.
بررسی جهانی: در جنگ جهانی دوم که استفاده از هواپیما و بمبارن شهرها و مراکز صنعتی و سرمایه گذاری و پس از آن استفاده  از موشک توسط آلمان نازی شروع شد خسارت های ناشی از جنگ و به خصوص آسیب هایی که به مردم و بخش های غیرنظامی وارد شد نسبت به جنگ جهانی اول سیرصعودی داشت و این موضوع باعث شد تا کشورها به پدافند غیرعامل اهمیت مضاعفی بدهند.
در کنار کشورهایی مانند آمریکا، شوروی سابق، آلمان، فرانسه، انگلستان و کانادا حتی کشورهایی مانند سوئیس که در طول هر دو جنگ جهانی بی طرفی خود را حفظ کرده بود با شتاب فزاینده ای به پدافند غیرعامل روی آوردند.


1-    ارتش نازی برای ساخت بمب افکن و موشک های V2 که برای اولین بار در هشتم سپتامبر 1944 در میان بهت و حیرت جهانی لندن را هدف قرار داد، از پناهگاه های مستحکم و تونل های ایجاد شده در دل کوه ها به صورت گسترده ای استفاده می نمود و ساختمان های نظامی و اداری را با مستحکم ترین مصالح و با طرح های معماری ویژه ای که اصول پدافند غیرعامل در آن به خوبی رعایت شده بود بنا می نمود.
پس از پایان جنگ جهانی دوم و محدویت های اعمال شده به آلمان که ساخت انواعی از سلاح و مهمات را شامل می شد، دولت آلمان توسعه پدافند غیرعامل را در راستای سیاست تنش زدایی در دستور کار خود قرار داد و اعلام نمود روش های پدافند غیرعامل از آنجا که نقشی در تهدید و خسارت ندارند با سیاست تنش زدایی هم راستا می باشند و از سوی دیگر کشورهایی که در امر دفاع ضعیف باشند هموراه تمایل دیگر کشورها را برای تصاحب منافع خود برمی انگیزد که در این صورت سیاست تنش زدایی دچار مخاطره می شود.
توسعه پدافند غیرعامل درآلمان باعث گردید تا علاوه بر سازمان های دولتی، شرکت ها و مؤسسات  غیر دولتی نیز به صورت داوطلبانه و افتخاری در این زمینه با دولت همکاری نمایند.
بسیاری از تاسیسات و ساختمان های این کشور به صورت دو منظوره احداث می شود و علاوه بر کاربری متفاوت در شرایط عادی، در شرایط بحران به پناهگاه تبدیل می شود که از جمله این مراکز می توان به خطوط راه آهن زیرزمینی، ایستگاه های مترو و پارکینگ های بزرگ ساختمان ها اشاره کرد. در این پناهگاه ها تمام تمهیدات لازم برای تامین نیازهای ضروری مردم به کار گرفته شده است و در زمان کوتاهی با سازماندهی و تمرین هایی که از قبل انجام می شود پناهگاه برای استفاده عموم آماده می گردد.
مردم و شرکت های ملی و خصوصی در صورت رعایت استانداردهای دفاع غیر عامل از دولت کمک مالی دریافت می نمایند و ساخت پناهگاه در مدارس، دانشگاه ها و مراکز مشابه الزامی است.


2-    در شوروی سابق سازمان دفاع غیرعامل در اواسط سال 1960 میلادی تاسیس گردید و به سرعت توسعه یافت و از سال 1966 با تحولی بزرگ تجدید سازمان گردید و سپهبد آلتونین از سوی لئونید برژنف به عنوان رئیس سازمان دفاع غیرعامل منصوب گردید و ساخت پناهگاه های ضد هسته ای و دو منظوره کردن بسیاری از تاسیسات مانند ایستگاه ها و معابر مترو  و پارکینگ های زیرزمینی از همان زمان در دستور کار قرار گرفت و با ساخت استحکامات ایمن و زره های مقاوم در مقابل انواع بمب و موشک توسعه یافت. اگر چه  اقدامات شوروی در زمینه پدافند غیرعامل بسیار گسترده تر از این موارد است لیکن حفظ اطلاعات از طرف آنها باعث شده است که اخبار ناشی از اقدامات به صورت گسترده منتشر نشود.


3-    در آمریکا پس از گذشت بحران های برلین و کوبا در سال 1963، موضوع ساخت پناهگاه های خانگی و دسته جمعی مطرح شد و پس از سازمان های کوچک و فرعی که در این خصوص فعالیت می نمودند در سال  1979 مدیریت امور اظطراری دولت مرکزی ( فما ) برای مدیریت به هنگام شرایط اضطراری از جمله پیامدهای ناشی از حملات هسته ای به شهرهای امریکا تشکیل گردید و نواحی دهگانه خود را در سرتاسر آمریکا تاسیس نمود. هدف این سازمان « اطمینان از حیات و حفظ بقا » مطرح گردید و پس از مدتی بیش از 4000 مرکز محلی و ایالتی به منظور  برعهده گرفتن از حفاظت در مقابل حملات احتمالی ایجاد شد. این در حالی بود که اقدامات پدافند غیرعامل در آمریکا قبل از تشکیل این سازمان شروع شده بود و پناهگاه های ضد هسته ای متعدد برای حفاظت از مردم احداث شد.
توسعه پدافند غیرعامل در آمریکا به گونه ای بود که مرد دفاع غیرعامل آمریکا به نام یوجین.پی ویگر برنده جایزه صلح نوبل شد و در ژانویه 1981 با انتخاب ریگان به عنوان رئیس جمهور آمریکا، برنامه وی در بیان استراتژی قدرت ملی به دفاع غیرعامل توجه ویژه ای معطوف داشت و عقب ماندگی های برنامه دفاع غیرعامل مورد اصلاح قرار گرفت و توسعه بیشتری یافت.
در کشور آلمان نیز موضوع پدافند غیرعامل به نحو مناسبی در خلال جنگ جهانی دوم و پس از آن توسعه یافت.


4-    در کشور کانادا هم به موضوع پدافند غیرعامل توجه خاصی مبذول گردیده است و دولت مرکزی وظیفه دارد در این مورد به تدوین اصول و سازماندهی تنظیم همکاری دولت و نیروهای مسلح، آموزش مسئولان و مردم، استفاده از همیاری در تدوین برنامه های آموزش محلی، گسترش برنامه های تحقیقاتی و نمونه سازی از طرح ها اقدام نماید.
از سال 1954 و پس از انتشار نتایج آزمایش های مگاتنی هسته ای آمریکا، کشور کانادا عکس العمل به موقع خود را با ایجاد سازمان دفاع غیرعامل نشان داد و از سال 1959 به منظور تامین بیشترین هماهنگی در امور دفاع غیرنظامی، سازمان های دفاع غیرعامل و اقدامات اظطراری را ادغام نمود که از مهم ترین وظایف این سازمان جدید، تنظیم نظم و امنیت به منظور حفظ حاکمیت و تداوم خدمات دولتی است.


5-    دولت سوئیس نیز با وجود سیاست بی طرفی در طول دو جنگ جهانی و به رغم اینکه از نظر موقعیت های ژئوپلتیک و دارا بودن معادن زیرزمینی دارای وضیعت حساسیت آفرینی نیست، پدافند غیرعامل را در این کشور به صورت جدی مورد پیگیری قرار داد و بخشی از فضای اطمینان بخش حاکم بر این مشور را می توان ناشی از اجرای این سیاست دانست.
سازمان دفاع غیرعامل سوئیس به ساخت پناهگاه های مقاوم در مقابل انفجارات اتمی به طور گسترده ای توجه کرد و برای اقامت مردم تمامی امکانات از قبیل آب، غذا، دارو و سایر مایحتاج را به صورتی که قبل از فاسد شدن تعویض می گردند پیش بینی کرد.


6-    در کشور یوگسلاوی سابق هم به این موضوع توجه جدی معطوف گردید و در برنامه ریزی ها علاوه بر احداث ابنیه، ایجاد مراکز به صورت دومنظوره و آموزش وتمرین مردم، به اصولی مانند پراکندگی، کوچک سازی و فریب توجه شد به نحوی که در طول جنگ 1999 نیروهای مسلح کشورهای عضو ناتو با وجود بمباران گسترده نتوانستند خسارات عمده ای به تاسیسات این کشور وارد نمایند.


7-    از کشورهای همسایه نیز کشور پاکستان به این موضوع علاقه مندی خاصی نشان داده است و ضمن ایجاد سازمانی برای این امر به موضوع آموزش عمومی مردم توجه نموده است به طوری که جزوات آموزشی با متون ساده و روان در مورد نحوه ی مقابله با انفجارات هسته ای و دیگر تهدیدها در بین مردم و مراکز آموزش انتشار یافته است.


8-    در کشور کره شمالی هم که با تهدید آمریکا روبرو است پدافند غیرعامل به صورت گسترده ای مورد استفاده قرار می گیرد، معابر مترو و ایستگاه های زیرزمینی شهر پیونگ یانگ در عمق  90 تا 105 متری زمین احداث شده اند، بسیاری از کارخانجات صنایع نظامی در تونل های بزرگ استقرار یافته اند و هواپیماهای نظامی پس از فرود می توانند در تونل های حفر شده مخفی شوند.

+ نوشته شده در پنجشنبه 28 شهریور1392ساعت 18:28 توسط ب. ش |

تدابیر و فرامین مقام معظم رهبری


فرماندهی معظم کل قوا در مقاطع مختلف در دیدار با مقامات عالی رتبه کشوری و لشکری، رهنمودهای خاص را جهت اتخاذ سیاست های جدید دفاعی، امنیتی و حفظ هوشیاری در برابر تهدیدات و توطئه های دشمن در حفاظت از مراکز ثقل و تأسیسات زیربنایی کشور بیان فرموده اند که رعایت اصول پدافند غیر عامل در تمامی سطوح از اهم آنها محسوب می شود.
این سیاست ها بصورت قانون، آئین نامه و بخش نامه از سوی مقامات مسئول (حقیقی و حقوقی) به سازمان های ذیربط ( کشوری و لشکری ) جهت اجرا، ابلاغ گردیده است.
صدور اوامر مطاع مقام معظم رهبری در پاسخ به پیشنهاد سردار سرلشگر بسیجی دکتر فیروزآبادی رئیس  ستادکل نیروهای مسلح مبنی بر تشکیل سازمان ( کمیته دائمی ) پدافند غیرعامل در سال 1382، سرآغاز ایجاد یک سازمان پایدار و منسجم در تقسیم مسئولیت ها و تدوین سیاست ها و نظارت مستمر تخصصی بر اقدامات و طرح های پدافند غیرعامل کشور محسوب می گردد.

+ نوشته شده در جمعه 8 مهر1390ساعت 11:30 توسط ب. ش |